تغییر و تبدیل آدمی و قابلیتهایش
ارتباط با هستی
عباس خاراباف
برساختگرایان بر این باورند که فناوریهای همگرا، دوگانههای آدمی چون مرگ و زندگی را تغییر خواهند داد. اگر روزی جاودانگی یا حداقل افزایش عمر آدمی به چندصدسال تحقق یابد یا قابلیتهای حواس آدمی بهگونهای توسعه یابد که بتواند فراتر از حواس امروز با هستی ارتباط برقرار کند یا راههای جدیدی برای انتقال معنا بین افراد بهوجود آید، تجربه زندگی برای آدمی چگونه خواهد بود؟ انسان میلیونهاسال است که در یک فرایند تکاملی زیستی و شناختی رشد یافته است. مداخله در تراز بنیادین در انسان، نسل آدمی را با خطر روبهرو نخواهد کرد؟ فناوریها همیشه توسعهدهنده قابلیتهای آدمی بودهاند برای برآوردن نیازهای غیرمعرفتی، اما به صورت مستقیم و بهواسطه تسهیل مشاهده هستی به بسط معرفت آدمی هم کمک کردهاند. چنین روندی بهعنوان پیامد فناوریهای همگرا قابلتصور است؟ و اصلا در پس این تحولات، آینده آدمیت چیست؟ بین فناوریهای همگرا و آینده آدمی چه ارتباطی است؟
به باور دکتر «علی پایا»، این پرسش، ناظر به مسئلهای بسیار اساسی و خطیر است. وی در پاسخ به این پرسشها میگوید این سؤال حاوی عناصر اصلی سناریویی است که بر سر کلیات تکنولوژیک آن، کموبیش توافق وجود دارد. به این معنی که روند تحولات معرفتی- تکنولوژیک حکایت از آن دارد که آدمیان میتوانند مرگ خود را با توسل به شیوههای مختلف، از جمله بازسازی مستمر اجزای بدن خود، به تأخیر بیندازند. انتقال دادهها و معانی در میان آدمیان به شیوههایی بسیار مؤثرتر از شیوههای مرسوم کنونی و حتی بالاتر از آن، امکان دستیابی به محتوای ذهن افراد و خوانش فکر آنان، احتمالی دورازدسترس نخواهد بود. همه این قابلیتها، دقیقا همان نگرانی جدیای است که در این پرسش مطرح شده و برای همه کسانی که به آینده تحولات علم و فناوری توجه دارند، مطرح است. در این خصوص که انسان فردا، چگونه موجودی خواهد بود، انواع گمانهها مطرح شده است. بهعنوانمثال، «استیون هاوکینگ» و شماری دیگر از محققان بر این نظرند که آدمیان برای بقای نسل خود باید تکنولوژی سفر به کرات دیگر را تکمیل کنند و زمانی که عمر زمین به پایان میرسد، رحل اقامت در سیارات دیگر بیندازند. فرض کنید چنین سناریویی تحقق یابد. در آن صورت، با توجه به شناختی که از فرایند تکامل داریم و میدانیم که ارگانیسمهایی که در محیطهای مختلف رشد مییابند، در مسیرهای تکاملی متفاوتی سیر میکنند، یکی از تبعات چنین سفری، به نحو گمانهزنانه آن خواهد بود که حضور نسلهای آتی آدمیان کنونی در سیارات مختلف، در درازمدت به ظهور موجودات مختلفی منجر خواهد شد که هرچند نظیر انسانها و نئاندرتالها، نیای مشترکی داشتهاند، اما دو «نوع» مختلف از موجودات بهشمار میآیند. سناریوی دیگری که این روزها موضوع بحث بسیاری از فلاسفه و دانشمندان است و از حیث بازه زمانی، احیانا در دورهای کوتاهتر از سناریوی نخستین قابلتحقق است، ظهور موجودی است که از او با عنوان «پساانسان/ مابعدانسان» (post-human) یاد میشود. این سناریو متکی به این ملاحظه واقعبینانه است که رشد بیوقفه دانش- فناوریهای شزان حتی درحالحاضر، امکان تقویت قوای ذهنی و بدنی آدمیان را (خواه با دستکاریهای ژنتیکی و خواه با استفاده از انواع داروها و مواد شیمیایی)، فراهم آورده است. میتوان وضع و حالی را در نظر گرفت که در آن فرزندان آدمیان کنونی با دستکاریهای ژنتیکی با تواناییهای بهمراتب بیشتر و چشمگیرتر از والدین خود خلق شوند. این فرزندان سپس توانایی مکتسب را از طریق ژنهای خود به فرزندان و نوهها و نسلهای بعد از خود منتقل میکنند. بهاینترتیب نسلی از موجوداتی پدید میآید که شباهتشان با آدمیان کنونی قابلقیاس با شباهت آدمیان کنونی به شمپانزهها یا نئاندرتالها خواهد بود. نکته حائزاهمیت در مورد این سناریو اینکه، این «پساانسانها یا مابعدانسانها» عمدتا از درون خانوادههایی که امکانات مالی فراوان دارند و میتوانند با توانایی مالی خود امکانات تکنولوژیک را به خدمت درآورند، ظهور خواهند کرد. درهمینحال و در برابر چشماندازهای تکاندهندهای که از سناریوهای بالا و نظایر آن، پیشرو ترسیم میشود، برخی واقعیتهای دیگر نیز محققان را به تأمل واداشته است. بهعنوانمثال اکنون در کشورهای پیشرفته، شمار بسیار زیادی از شهروندان در برابر این پرسش که آیا مایلید عمرتان تا حد امکان افزایش یابد، پاسخ منفی ارائه میدهند و دلیلی که برای این نظر ارائه میدهند این است که «عمر» تنها در درون یک زیستبوم «معنایی» خاص که با پیوندهای عاطفی و روحی و روانی و ادراکی فراوان میان فرد و بستگان و نزدیکان و دوستان و اموری که وی به آنها دل بسته و با آنها مأنوس است، برجستگی و ارزش پیدا میکند. آنکه از عمر طولانی برخوردار شده، حتی با فرض اینکه از سلامت کامل جسم و روح و روان برخوردار باشد و در لسان مثال، 150سالهای در هیأت یک جوان 20 ساله باشد، بههیچرو «معنایی» را که در زیستبوم اصلی خود «چشیده» بود، نمیتواند باز- تجربه کند و از آنجا که آنچه به آدمی هویت میبخشد، عمدتا حافظه او و خاطراتش از تجربههای زیسته در «زیستبوم اصلی» خویش است، در غیاب این زیستبوم و فقدان امکان برای اعاده ارتباطات معنایی و عاطفی مختص آن زیستبوم، زندگی برای این شخص، فاقد معنا و طعمی است که برای او شیرین و امیدبخش و حیاتآفرین بود. این موجود بیگانهای خواهد بود در سرزمین غریبان و هر روز اضافی از عمر برایش با رنج و دشواری فراوان همراه خواهد بود زیرا که ناگزیر است زیستبوم تازهای برای خود خلق کند. اما این زیستبوم جدید، حتی با فرض آنکه خلق آن امکانپذیر باشد (که این فرضی بهشدت خدشهپذیر است)، بههیچرو با زیستبومی که او در مراحل رشد از جنینی تا نوزادی و کودکی و نوجوانی و بزرگسالی و کهولت در آن پرورده شده بود، شباهتی نخواهد داشت. این زیستبوم، برهوتی خالی از عواطف و ارتباطات عمیقا جایگیر در عمق وجود شخص خواهد بود. ارتباطات موجود در آن، به اعتبار آنکه فرصتی برای تعمیق نداشتهاند، سطحی و تهی خواهند بود. چنین زندگانیای برای اکثریت کسانی که شانس زیستن در آن، به آنان پیشنهاد میشود، ارزش زیستن نخواهد داشت. اگر بخواهید شرایط اینگونه افراد را با مثالی (که تازه شدت آن بههیچرو به اندازه دشواری شرایط این قبیل افراد نیست)، به ذهن نزدیکتر کنید، کسانی را در نظر بگیرید که در سنین بالای عمر ناگزیر به مهاجرت به سرزمینهایی دیگر شدهاند که با زبان و فرهنگ و محیط آن هیچ آشنایی ندارند و با هیچکس در آن محیط مأنوس و آشنا نیستند. زندگی برای این افراد ممکن است در محیط جدید از حیث رفاه مادی و امکاناتی که تکنولوژیهای پیشرفته فراهم میآورد، بهظاهر عالی باشد، اما از حیث همه آن جهاتی که به زندگی معنای اصلی آن را میبخشد، تهی و سترون است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.