کزازی: کارگران ایرانی مدیر و سخنور بودهاند
کارگر یکی از کلماتی است که در اخبار هر روزه بهکار برده میشود. اما مفهوم کارگر برای ما ایرانیها چه سرگذشتی را از سر گذرانده است. میرجلالالدین کزازی، استاد زبان و ادب فارسی در گفتوگو با «شرق» به تحولی اشاره میکند که این واژه در فرهنگ ایران پشت سر گذاشته است.
واژه کار و کارگر در زبان و ادبیات فارسی چه جایگاهی داشته است؟ کار در زبانهای ایرانی واژهای است که از همان ریشهای برآمده که ما در سرواژ یا مصدر «کردن» آن را بازمییابیم و کارکردی گسترده در زبان پارسی یافته است. از همین نکته معنای کهنتر این واژه آشکار میشود. کار به همانسان که در پارسی هم کاربرد دارد، در معنی برابر با کنش به معنی هر آن چیزی است که با تلاش، با نیرویی که به کار برده میشود، آگاهانه و به خواست انجام میدهند. معنای دیگر کهن در واژه کار که با این معنایی که گفته شد در پیوند است، نبرد است و آورد. چرا کار در این معنا هم به کار گرفته شده است؟ ناگفته پیداست؛ زیرا نبرد کاری است که بیش از هر کار دیگر نیاز به کوشش و تلاش دارد. کاری است آنسان که گاهی گفته میشود: کارستان. این معنا در کار در زبانهای ایرانی بسیار کهن است. برای نمونه در سنگنوشته داریوش بزرگ که بر سینه ستبر بیستون نگاشته شده است، واژهای دیده میشود که بهگمان بسیار در معنی جنگاور یا سپاهی است. این واژه همچنان برآمده از ریشهای است که کار و کردن از آن مایه گرفته است. آن واژه «کاره» است. هنوز ما در زبان کردی و در گویش پارسی کرمانشاهی، این واژه باستانی هخامنشی را باز میتوانیم یافت در آمیغ یا ترکیب «کرد» و «کاره». من بر آن هستم که چون کُردان مردمانی رزمنده و سلحشور بودهاند این واژه در این آمیغ در کنار نام آنان به کار برده شده است. این نگاهی کوتاه به سرگذشت و پیشینه واژه کار بود. به نظر میرسد امروزه دیگر واژه کارگر با معانیای که از آن یاد کردید، همراه نیست و حتی گاهی شاید ارزش گذشته را نداشته باشد. در پاسخ به این پرسش شما که کارگر در پهنه تاریخ و فرهنگ ایران از دید ارزش اجتماعی چه سرگذشتی داشته است، آنچه سخت کوتاه میتوانم گفت این است که ارج و ارز کارگر در درازنای تاریخ ایران اندکاندک فروکاسته، سر در نشیب نهاده است. من نمونهای برجسته از روزگاران کهن در تاریخ ایران برای شما میآورم، در یافتههایی که چند دهه پیش در تخت جمشید به دست آمده که لوحههایی گلین بود، نوشته شده بود که به فلان کارگر زن یا مرد که به فلان پیشه پرداخته است، در ساختن این شهر شگفت این مایه دستمزد داده شده است. حتی بر پایه این لوحههای گلین، ما میدانیم که این کارگران روزهایی در ماه را میآسودهاند؛ به زبان امروز روزهای تعطیلشان بوده است. در این روزها نیز مزد میستادهاند. حتی زنان کارگر به هنگام آبستنی و زمانی چند پس از زایمان همچنان با مزد در آسایش بهسر میبردهاند. شما اگر به قانون کار در این روزگار در کشورهای پیشرفته بنگرید، این گرامیداشت کار و کارگر را بسیار اندک در پارهای از این کشورها میتوانید یافت. در آن روزگار بر پایه این یافتهها که کمترین چندوچون و گمانی در آنها نیست، کارگران ایران چند هزار سال پیش بسیار ارجمند بودهاند. این ارجمندی در ادبیات ایران هم منعکس شده است؟ هم در اسطورههای ایرانی و هم در تاریخ ایران ما به کارگرانی بازمیخوریم که در خیزشهای اجتماعی و سیاسی کارکردی بنیادین داشتهاند. گاه رهبری این خیزشها برعهده آنان بوده است. یک نمونه بسیار شناخته از این کارگران گرانمایه و بلندپایه در اسطورههای ایرانی در شاهنامه کاوه است که بیشتر او را با پیشه آهنگری میشناسیم. او بود که در درون مرزهای ایران بر ستمکاری مردمکش به نام دهاک ماردوش برشورید، با فریدون که بیرون از مرز به ستیز با دهاک برشوریده بود، همپیمان شد و او را در برانداختن این فرمانروای دیوخو یاری داد. یا در ایران نو یا ایران پس از اسلام، ما با نمونهای دیگر از اینگونه پیشهوران بازمیخوریم؛ آهنگری به نام «کلواسفندیار» که بر ستم و سیاهکاری فرمانرانان مغول در خراسان برشورید و یکی از بنیانگذاران خیزش سربداران بود. چقدر رویدادهای اجتماعی و سیاسی در کمقدرشدن این واژه تأثیرگذار بودهاند؟ به گمان چنین است. پدیدههای فراگیر اجتماعی ریشه در دگرگونیهایی دارند که اندکاندگ گسترش و روایی یافتهاند، سرانجام یکی از هنجارهای پایدار اجتماعی را پدید آوردهاند. گاهی ما میبینیم که در پارهای از کشورها کارگر آنچنان پستی گرفته است که کمابیش با برده یکسان شده است. کارگر بهجای آنکه به کار بپردازد به بیگاری گرفته میشود. ازسوی دیگر در ایران کارگران، مردمانی بیدانش نبودهاند. شما اگر نگاهی به زیستنامههای هنرمندان و سخنوران ایرانی بیفکنید، دهها نفر را خواهید یافت که در شمار کارگران بودهاند و حتی بخشی از نامشان به پیشهای که میورزیدهاند بازمیگردد. آیا تأکید بر وجوه اسطورهای و پهلوانی یک واژه میتواند بر تغییر این وضعیت کارگران تأثیرگذار باشد؟ بیگمان چنین است؛ زیرا واژه تنها به کار آن نمیآید که ما اندیشهای را به دیگری برسانیم. واژه مانند هر پدیده دیگری سرگذشت و سرنوشتی ویژه خویش دارد. واژگان زاده میشوند، میبالند، میپرورند، میگسترند و میتواند بود که زمانی هم بمیرند و از میان بروند. ما هنگامی که سرگذشت معنیشناختی واژه را برمیرسیم، بهراستی به گلگشتی دلپذیر و بسیار ارزنده و آموزنده در پهنههایی از تاریخ و فرهنگ ایران میپردازیم. شما بهآسانی میتوانید با بررسی این سرگذشت دگرگونیهای اجتماعی، فرهنگی و اندیشهای را پی بگیرید و نشان بدهید. در واژه کار و کارگر هم آشکارا میتوان افت ارزش این دو را دید و دریافت. هنگامیکه کارگر یا هر ایرانی دیگر با بررسی واژه کار سرگذشت آن را هم در تاریخ و فرهنگ یافت، دانست که کار و کارگر در گذشته ارزش بسیار داشته است، پشتوانهای نیرومند خواهد یافت که بکوشد این ارج و ارزش را دیگر بار کارآمد بگرداند و برساند به آن پایهای که در گذشته داشته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.