تاریخ مکتبها و باورهای اسلامی
علیاصغر سیدآبادی
در روزگار ما که جنگهای فرقهای منطقه خاورمیانه را فراگرفته است و بسیاری از رقابتهای اقتصادی و سیاسی قدرتهای منطقهای مانند عربستان و تروریستهایی مانند داعش در پوششهای مذهبی توجیه میشود، شناختی محققانه از دیدگاههای فرق و مذاهب اسلامی ضرورت دارد و با وجود ضرورتش، با کمبود شدید آن مواجهیم. بیشتر متون در معرفی فرق و مذاهب و ازجمله شیعه دوازدهامامی که ما باشیم، یا متونی ترویجی و تبلیغی هستند یا متونی در رد آن، باز هم با دلایل و توجیهات درونی یک مذهب که به کار شناخت غیرمعتقدان نمیآیند.
بدیهی است شناخت کاملا بیطرفانه ممکن نیست و هر محقق و نویسندهای -حتی اگر تلاش کند بیطرفانه بنویسد- گرفتار چارچوبهای فکری و تجربه زیسته خود است و برخی از تلاشهای کارشناسان و نویسندگان غیرایرانی و حتی ایرانی در این زمینه نیز فارغ از این ملاحظات نیست. با این همه، امروز نیاز برای شناخت غیرترویجی از فرق و مذاهب روشن است و بسیاری حتی برای تحلیل اتفاقات روز منطقه، خود را نیازمند چنین شناختی میدانند و اگر به این نیاز پاسخهایی منصفانه داده نشود، دیگرانی با چارچوبهای فکری و تجربه خود، به آن پاسخ خواهند داد. طبیعی است هر تلاشی در این زمینه میتواند با نقدهایی روبهرو شود، اما همین نقدها نیز باعث به وجودآمدن بحثهای مفیدی خواهد بود. چند سال پیش که ترجمه کتاب، مکتب در فرایند تکامل، نوشته سیدحسن مدرسیطباطبایی توسط نشر کویر به بازار کتاب آمد، واکنشهای مختلفی برانگیخت و بزرگانی وارد بحثهای مفیدی شدند. دو روز پیش در غرفه نشر ماهی در نمایشگاه با کتابی با نام «تشیع امامی در بستر تحول»، نوشته حسن انصاری مواجه شدم که نگاهی تاریخی به مکتبها و باورها در ایران و اسلام دارد. این کتاب مقالههایی دارد که بخشهایی از آن را در سایتها خوانده بودم و با مرور دوباره آنها، به نظرم رسید گردآمدن این مقالات و یادداشتها کنار هم یکی از کوششها برای پاسخدادن به آن نیاز است. اهمیت این مقالهها برای من غیرمتخصص، نگاه فرهنگی مؤلف است. نقطه عزیمت او در این کتاب نه حوادث و روایتها که کتابهاست با اشاره به جزئیاتی که معمولا در این نوع نوشتهها غایبند. حتی در فصل اول که به تحولات کلامی و فقهی پرداخته، باز هم نگاهی فرهنگی به موضوع دارد. نکته دیگری که درباره کتاب میتوانم بگویم، نثر نسبتا پاکیزه و قابل فهم آن است که در این حوزه کیمیاست. این کتاب قابل توصیه به همه شیعیان و همه غیرشیعیانی است که میخواهند شناختی غیرترویجی از آن به دست بیاورند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.