نگاهی به نقش هندسه در فیزیک
پایان کار جهان*
سعیده پوررضا
معادلاتی که «نیوتن» راجع به آن صحبت میکرد، درباره یک فضای تخت سهبعدی و با مختصات X ، Y و Z بود، اما «اینشتین» ثابت کرد فضا تخت نیست و انحنا دارد. علاوه بر این، زمان هم با فضا یکپارچه است. «اینشتین» با استفاده از هندسه فیثاغورثی ثابت کرد چگونه میتوان به آینده سفر کرد. او معتقد بود اگر ما با سرعتهای بسیار زیاد حرکت کنیم، زمان برایمان بهکندی میگذرد، اما برای اینکه زمان برای ما بهکندی سپری شود، باید با سرعتی نزدیک بهسرعت نور حرکت کنیم، یعنی به موشک با سرعت زیاد نیاز داریم. اگر ما با موشک دو الی سه ساعت با سرعتی نزدیک به سرعت نور حرکت کنیم، به آینده سفر خواهیم کرد، زیرا پس از بازگشت به زمین، درمییابیم صدهزار سال از عمر زمین گذشته است. این پدیده از نظر فیزیکی و علمی کاملا محتمل است اما هنوز از نظر تکنولوژی به جایی نرسیدهایم که موشکی بسازیم که با سرعتی نزدیک به نور حرکت کند. از دیگر دستاوردهای مهم «اینشتین»، طرح مسئله نسبیت عام است. او با طرح این نظریه ثابت کرد جاذبه که یک مفهوم فیزیکی است، تعبیر هندسی هم دارد. یکی از نظریههایی که در چند دهه اخیر برای توجه خواص پدیدههای طبیعت ارائه شده است، نظریه ریسمان است. در نظریه ریسمان، ذرههای بنیادی خود از چیزهای دیگری ساخته شدهاند که تار یا ریسمان نام دارند و به جای آنکه نقطه باشند، مانند خط (ریسمان باز) و دایره (ریسمان بسته) هستند. در این نظریه گفته میشود ریسمانها ارتعاشهای مختلفی دارند و حالتهای گوناگون ارتعاش ریسمان، به ذرههای مختلف مربوط میشود یعنی با انواع مختلف ارتعاشها، ذرههای تازه و جدیدی پدید میآیند. در نظریه ریسمان علاوه بر سه بعد طولی، شش بعد کوچک میکروسکوپی و غیرقابل رؤیت نیز وجود دارد که این ابعاد در فضاهای مختلف به یک اندازه نیستند درنتیجه تقارن چرخشی در فضا بین ابعاد مختلف شکسته میشود. در نظریه ریسمان، هندسه و ریاضی نقش بسیار مهمی دارد. در نظریه ریسمان باید از انواع و اقسام هندسهها استفاده کرد. مثلا در نظریه ریسمان، گاهی از هندسه اقلیدسی و گاهی از هندسه نااقلیدسی استفاده میشود اما هنوز نمیدانیم درنهایت چه نوع هندسه و ریاضیهایی جایگزین هندسی تحلیلی خواهد شد یا چه نوع هندسهای برای نظریه ریسمان مناسبتر است و در آینده از آن استفاده میشود، ولی این را میدانیم که برای درک بهتر این نظریه، به ریاضیات بسیار گستردهتر و پیشرفتهتری نیاز داریم. به بیان دیگر، ما اکنون توانستهایم فقط قسمتهای کوچکی از این نظریه را درک کنیم، ولی هندسه و ریاضیاتی که برای توجیه نظریه ریسمان لازم باشد، هنوز به وجود نیامده است. مثلا در علم ریاضیات گفته میشود توپولوژی فضاها با یکدیگر متفاوت است، درنتیجه میتوانیم فضاها را به طور جداگانه طبقهبندی کنیم اما طبق تقارن دوگانه نظریه ریسمان، این نظر اشتباه و توپولوژی فضاها با یکدیگر برابر هستند. نظریه ریسمان برای پرسش چگونگی پایان دنیا نیز پاسخی دارد. ما با استفاده از نظریه ریسمان میتوانیم جهانهای مختلفی را به وجود آوریم، منتها برخی از جهانهایی که میتوانیم به وجود آوریم پایدار و برخی دیگر نیز ناپایدار هستند. انرژی جهانهای پایداری که در نظریه ریسمان میتوانیم به دست آوریم، صفر یا منفی است. حدود 10 سال پیش مشخص شد انرژیهای جهان ما مثبت است، درنتیجه جهان ما ناپایدار است. اگر فهم ما درباره این نظریه درست باشد، زمانی فرامیرسد که یک حبابی از یک جایی شروع میشود که میتواند همه جهان را محو و جهان دیگری با ذرات و خواص کاملا متفاوتی به وجود آورد. ما نمیدانیم این زمان کی رخ میدهد، اما میدانیم تمام عالم با سرعت نور محو و جهانی دیگر جانشین آن خواهد شد. طبق این نظریه ارتعاش کوانتومی در یک نقطه به وجود میآید و در همه دنیا پخش میشود. این ارتعاش با سرعت نور حرکت خواهد کرد، درنتیجه بهگونهای اتفاق خواهد افتاد که ما اصلا متوجه آن نخواهیم شد. یکی از پدیدههای بسیار مهم در فیزیک و کیهانشناسی امروز، سیاهچالهها هستند. سیاهچاله، زمانی به وجود میآید که جرم در حجم بسیار کوچکی متمرکز و فشرده شود، در این حالت، جاذبه این جسم بسیار زیاد است. برای مثال اگر ما یک مدادی را به بالا پرتاب کنیم، بعد از مدتی به زمین میافتد. اگر مداد را با سرعت بیشتری پرتاب کنیم، مداد بیشتر بالا میرود و پس از مدتزمان طولانیتری به زمین میافتد اما اگر مداد را با سرعت بسیار زیادی رو به بالا پرتاب کنیم، دیگر به زمین برنمیگردد که به این سرعت، سرعت فرار از زمین میگویند. هرچه جرم زمین بیشتر شود، سرعت فرار هم بیشتر میشود. اگر جسمی جرم زیادی داشته باشد، حتی نور هم نمیتواند از آن سطح تاریک آن خارج شود که در این صورت به آن سیاهچاله میگویند. به بیان دیگر، سیاهچاله، مانند چالهای است که دیگر هیچچیز از آن خارج نمیشود. یکی از خواص سیاهچالهها این است که مرز دارند و اگر به آن مرز نزدیک شویم، دیگر نمیتوانیم از آن خارج شویم که اصطلاحا به آن مرز، افق سیاهچاله میگویند. فیزیکدانان ثابت کردهاند از نظر کوانتومی مساحت این افق، به حالتهای میکروسکوپی جرمها ربط دارد. فیزیکدانان هنوز درباره اینکه درون سیاهچاله چه اتفاقی میافتد، بحث میکنند. یکی از مباحث جالب و مطرح این است که زمان در سیاهچاله چه نقشی را دارد. این از پرسشهایی است که جواب دقیق آن مشخص نیست و درنتیجه هنوز داریم درباره این مسئله بحث میکنیم. هماکنون هندسه به کمک علم فیزیک آمده است، همان هندسهای که در گذشته برای ما ایرانیها بسیار زیبا و مهم بود، اما اکنون غربیها دنبال آن هستند. امروزه با وجود اینکه استادان دانشگاههای ما در این زمینه زیاد تلاش میکنند، اما متأسفانه در حد کافی امکانات در اختیار آنان نیست. ما دوست داریم این مسئله را جدیتر در ایران دنبال کنیم. شاید برخی از نظریههای فیزیک مانند سیاهچالهها کاربرد مستقیمی نداشته باشند و سرمایهگذاری روی این مسئله نفع مستقیم یا کوتاهمدت نداشته باشد، اما نشانه رشد و ترقی یک جامعه به حساب میآید. حیف است که ما این دانش زیبای قدیمی را نتوانیم به صورت جدیتر در کشور پیگیری کنیم. امروزه ارتباط زیبای بین هندسه و فیزیک مدرن بیش از گذشته مشخص شده است و خوشحال میشویم بیش از گذشته به آن توجه کنیم. پینوشت: * بخشهایی از پاسخ دکتر «کامران وفا» به پرسشهای مخاطبان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.