گزارشی از سخنرانی دکتر «کامران وفا»، فیزیکدان برجسته جهان در زمینه نظریه ریسمان در دانشگاه شهيد بهشتي
هندسه و فیزیک، پیوند دیرین و ناگسستنی دارند
محمدرضا سیدیان
دکتر «کامران وفا»، استاد دانشگاه هاروارد، از بزرگترین فیزیکدانان نظری است که نقش برجستهای در پیشبرد نظریه ریسمان داشته است. وی علاوه بر ایفای نقش یک پژوهشگر ارشد در بالاترین سطح، به موضوع ترویج علم برای همگان و جلب توجه مردم عادی و بهویژه دانشآموزان به فیزیک بسیار علاقهمند است. او مرتب به ایران سفر میکند و ضمن ارتباط با پژوهشگران و دانشگاهیان ایرانی، به ترویج علم نیز میپردازد. او در سفر اخیر خود به ایران نیز در چندین جلسه سخنرانی با موضوع علم برای همگان شرکت کرد؛ از جمله روز دوشنبه (13/2/95) در جلسه صدوسیوپنجم باشگاه فیزیک که در تالار ابوریحان دانشگاه شهید بهشتی برگزار شد. وی در این جلسه درباره «نقش هندسه در فیزیک مدرن» سخن گفت و برخی از مفاهیم مهم فیزیک را با استفاده از هندسه بیان کرد و ضمن آن به بررسی تاریخی گسترش و پیشرفت برخی از ایدههای علمی پرداخت. وی ارتباط عمیق بین فیزیک و هندسه را در این نشست مرور کرد و به بررسی ابعاد اضافی فضازمان (که در نظریه ریسمان ظاهر میشوند) پرداخت و دریچه جدیدی به درک این مقوله گشود و در آن با ارائه چند مثال مشخص، به توضیحاتی قابلدرک از پدیدههای بسیار دشوار پرداخت. آنچه در ادامه میخوانید خلاصهای است از سخنرانی وی در این جلسه. البته باید یادآوری کرد وی در این جلسه، با استفاده از ابزارهای کمکی (مانند پاورپوینت) و تصویرسازیهای ساده، درک مفاهیم دشوار فیزیکی را برای مخاطبان آسان کرده بود. با توجه به ممکننبودن استفاده از این شکلها و نمودارها، از خوانندگان گرامی بابت نقص در ارائه مکتوب این سخنرانی، پوزش میخواهیم.
امروزه ارتباط زیبایی بین هندسه و فیزیک مدرن برقرار است. در حقیقت از زمانهای بسیار دور دانشمندان متوجه ارتباط هندسه و فیزیک شده بودند و من میخواهم به چند مورد از ارتباطهای جالب هندسه و فیزیک از دنیای قدیم و دنیای جدید (که به نظریه ریسمان مربوط است)، اشاره کنم. ایدههای هندسی از قدیم نقش مهمی در کشفیات بشر و بهویژه فیزیک داشته است. یونانیان 500 سال پیش از میلاد مسیح کشف کردند زمین کروی است. «اراتستن» (یا اراتستنس) دریافت نور خورشید در استوا عمودی میتابد و در نتیجه سایهای ندارد و اگر چاهی وجود داشته باشد، نور تا ته چاه میرود. وی دریافت در ظهر تابستان، اجسام در شهر سین (که امروزه اسوان نام دارد)، سایه ندارند، اما اجسام در همین زمان در شهرهای دیگر مثل اسکندریه سایه دارند. او با اندازهگیری نسبت طول سایه یک میله به طول خود میله در اسکندریه و فاصله اسکندریه تا سین و البته با استفاده از روابط ریاضی توانست قطر کره زمین و همچنین محیط کره زمین را محاسبه کند. انجام این کار با استفاده از یک ایده ساده ریاضی امکانپذیر شد. این ایده از طریق هندسه ثابت شده است. شکست تقارن همیشه بد نیست یونانیان علاوه بر دانستن این نکته که زمین کروی است، تصور میکردند زمین در مرکز جهان است و حرکت نمیکند. دلیل آنها برای حرکتنکردن زمین این بود که در صورت حرکتکردن زمین، تقارن چرخشی آن از بین میرود. هرچند امروزه میدانیم که زمین نسبت به خورشید حرکت میکند، اما نکته جالب این استدلال این است که سعی میکردند از تقارن هندسی استفاده کنند تا به قوانین فیزیکی پی ببرند. البته خودشان هم به این طرز فکر ایراد میگرفتند. از جمله کسانی که به این طرز فکر ایراد گرفت، «ارسطو» بود. وی میگفت درست است که ما در مرکز جهان هستیم، اما تنها دلیلش این نیست که تقارن نباید از بین برود. وی میگفت اگر شما فردی را در مرکز یک دایره قرار دهید و در چند جا در محیط دایره غذا قرار دهید، میبینید این شکل تقارن چرخشی دارد. اگر صبر کنید پس از مدتی این شخص گرسنه میشود و به سمت غذا میرود. با حرکت این شخص به سمت غذا، تقارنی که وجود داشت از بین میرود. به این پدیده در فیزیک شکستن تقارن میگویند. این یکی از مهمترین اصول فیزیک است که یونانیانی مثل «ارسطو» به آن فکر میکردند. در نتیجه اگر دقیق فکر کنیم، نتایج فکری بسیار مهمی پدید میآید که در قرون متفاوت از آن به شکلهای مختلف استفاده میکنند. به عنوان مثالی دیگر باید گفت تقارن در بدن انسان کامل نیست؛ برای مثال ما دو چشم در جلو صورت داریم، ولی در پشت سر، چشم نداریم. پس تقارن در بدن ما هم شکسته است. یونانیان در پی این بودند که چرا زمین حرکت نمیکند. آنها میخواستند با استفاده از تقارن این مسئله را ثابت کنند. آنان معتقد بودند اگر زمین حرکت کند، تقارن چرخشی شکسته میشود بنابراین برای شکستهنشدن تقارن باید سر جایش ثابت باقی بماند. این ایده (تقارن شکسته) بهتازگی در 30 -40 سال اخیر برای پدیدههای فیزیک مطرح شده است. پس میبینیم ایدههای قدیمی به کشفیات امروز فیزیک ربط پیدا میکند. برای مثال کشف ذره هیگز به این موضوع ربط دارد. مدتی پیش در مرکز تحقیقات هستهای اروپا به نام سرن، ذرهای کشف شد که دانشمندان بر این باورند که جرم مواد موجود در طبیعت، به دلیل وجود این ذره است. دلیل جرمدادن به مواد دیگر هم این است که تقارنش میشکند. ریاضی زیبا، نتیجه عملی هم دارد یونانیان بسیار دوست داشتند پدیدههای طبیعت را با استفاده از هندسه تشریح کنند. یونانیان قدیم احجام افلاطونی را (که خواص جالبی دارند)، بسیار مطالعه میکردند. احجام افلاطونی یا چندوجهيهاي منتظم (Regular polyhedrons)، احجامي هستند كه از صفحههايي برابر ساخته شدهاند. به عبارت ديگر، همه وجوه آنها با هم برابر است. آنها اجسام را به پنج دسته منتظم (چهاروجهي منتظم، ششوجهي منتظم (مكعب)، هشتوجهي منتظم، دوازدهوجهي منتظم و بيستوجهي منتظم) طبقهبندی کرده بودند. علاوه بر این آنها سعی کردند با استفاده از هندسه و اشکال هندسی، پدیدههای فیزیک محیط اطرافشان را توضیح دهند. آنها معتقد بودند که ریاضی و هندسه درست و زیبا، باید نتیجه عملی هم داشته باشد. آنها هر یک از این احجام را به یک عنصر یا ویژگی طبیعت ربط میدادند. هرچند این ایده امروزه پذیرفته نیست، اما باید دانست خواص هندسی این احجام هنوز هم برای ما جالب است. محاسبه ارتفاع اتمسفر در هزارسال پیش شاید برخی فکر کنند که ضخامت اتمسفر، به تازگی و با استفاده از دستگاههای پیشرفته امروزی محاسبه شده است، اما باید تأکید کرد دانشمندان اسلامی در حدود هزارسال پیش ضخامت اتمسفر را با استفاده از هندسه محاسبه کردند. «ابنهیثم» و «ابنمعاذ» از جمله دانشمندانی بودند که حدود هزارسال پیش توانستند ارتفاع اتمسفر را محاسبه کنند. متأسفانه این موضوعات را امروزه در مدارس به ما یاد نمیدهند، ولی به نظر من خوب است که این مفاهیم را در مدارس به دانشآموزان یاد بدهند چون هم ساده است و هم نشاندهنده کاربردهای هندسه در علوم دیگر. ما اکنون تصور میکنیم تنها راه محاسبه ارتفاع اتمسفر، استفاده از ماهواره است در صورتی که آنها با نظریهای ساده اثبات کردند که ارتفاع اتمسفر 80 کیلومتر است؛ آنها استدلال میکردند زمانی که خورشید غروب میکند، آسمان هنوز تاریک نیست. چرا؟ چون نور خورشید به اتمسفر میتابد و اتمسفر را روشن میکند. پس از گذشت مدتزمانی، آسمان تاریک میشود که نشان میدهد ارتفاع اتمسفر بینهایت نیست و مقدار مشخصی است. آنان توانستند بر اساس مدتزمانی که طول میکشد پس از غروب خورشید، آسمان تاریک شود، دانستن شعاع زمین و استفاده از روابط هندسی، ارتفاع اتمسفر را محاسبه کنند. پس امروز ما هروقت که غروب خورشید را دیدیم باید این نکته را به یاد بیاوریم که ارتفاع اتمسفر محدود است و پس از مدتی (که به ضریب شکست هوا و شعاع زمین ربط دارد)، آسمان تاریک میشود. هرچند غروب خورشید شاعرانه است اما چیزهایی از فیزیک را نیز به ما میآموزد. محاسبه دقیقتر قطر زمین «ابوریحان بیرونی» نیز از دیگر دانشمندان دوران اسلامی است که هم در ریاضیات و هم در فیزیک کارهای بسیار مهمی انجام داد. او هزارسال پیش توانست با استفاده از اصول ریاضی و هندسه شعاع زمین را دقیقتر از یونانیان حساب کند. او برای بهدستآوردن شعاع زمین، به بالای کوهی رفت و توانست با محاسبه ارتفاع کوه و زاویه افق، شعاع زمین را از طریق هندسی محاسبه کند. جالب توجه این است که میزان محاسبه او با شعاع اکنونی زمین تنها 16 کیلومتر تفاوت دارد که دقتی فوقالعاده است. دانشمندی فیلسوف و شاعرمسلک برخی «عمر خیام» را بهعنوان شاعر میشناسند، اما باید تأکید کرد وی علاوه بر اینکه شاعری نامدار است، فیلسوف، دانشمند و ریاضیدان بزرگی است که فکر و اندیشهاش، از زمان خود، بسیار جلوتر بود. او بسیاری از افکار فلسفی خود را به زبان شعر بیان میکرد مثل: این چرخ فلک که ما در او حیرانیم فانوس خیال از او مثالی دانیم خورشید چراغ دان و عالم فانوس ما چون صوریم کاندر او حیرانیم هرچند «خیام» شعر میگفت، ولی کارش فقط فلسفه نبود بلکه به شکل دقیق و از منظر ریاضی هم به این پدیدهها توجه میکرد. «عمر خیام» نیز توانست در حدود 900 سال پیش با تلفیق شعر، احساس، فکر و فلسفه با پدیدههای فیزیکی، مباحث دقیق ریاضی را بیان کند. حل معادله درجهسه از طریق هندسه از جمله کارهای ارزنده او محسوب میشود. یکی از شاهکارهای «خیام» مطرحکردن هندسه نااقلیدسی است. او اثبات اصل اقلیدس درباره خطوط موازی را رد کرد و گفت این اصل را باید فرض (نه اثبات) کرد. بعدها اصول غیراقلیدسی او در تئوری «اینشتین» وارد علم فیزیک شد. تقارن پنجضلعی کاشیها و شبهبلورها بلورهای دوبُعدی، تقارنهای ساده چرخشی دارند. انواع و اقسام بلورهایی با تقارنهای مختلف منتظم وجود دارد، برخی بلورها تقارن 60 درجه و برخی تقارن 90 درجه دارند که دانشمندان اسلامی این موضوع را کشف کرده بودند. در گذشته تقارنهای چرخشی مختلف سهضلعی، چهارضلعی و ششضلعی کشف شده بود، اما تقارن چرخشی پنجضلعی منتظم وجود نداشت. اما معماران ایرانی علاقهمند بودند از شکلهای پنجضلعی و دهضلعی نیز استفاده کنند، اما نکته مهم این بود که نمیشود با استفاده از تعداد زیادی از پنجضلعیهای منتظم، یک سطح را پوشاند چون اگر از یک شکل پنجضلعی منتظم استفاده کنیم، میبینیم نمیتوانیم با تکرار آن یک شکل متقارن پدید آوریم. یعنی نمیتوان طرحها یا بلورهای پنجضلعی منتظم پدید آورد. دانشمندان اسلامی علاقه داشتند تقارن پنجضلعی منتظم را نیز پیدا کنند، زیرا عدد پنج و 10 برای آنها مهم بود. آنها توانستند راهحل بسیار زیبایی برای این مشکل پیدا کنند که میتوان آنها را شبهکریستال نامید. آنها از این راهحل، شکلهایی درست کردند و آن را در کاشیکاری و معماری مساجد نیز بهکار بردند. در این راهحل، تقارن پنجضلعی تکرار میشود، اما نمیتوان گفت صرفا تکرار شده، بلکه طرح کلی از نظم ساده و تکرارشونده بلورها پیچیدهتر و دشوارتر است. زیبایی این طرح بیانگر بلوغ حسی طراحان آن است. از این طرحها برای کاشیکاری بسیاری از مساجد مانند مسجد امام اصفهان (ساختهشده در سال 1453 م.) استفاده شده است. اکنون شاید بپرسید کاشیکاری یک مسجد به فیزیک چه ربطی دارد؟ این دانش نهتنها برای غربیها، بلکه برای خود ایرانیها نیز فراموش شده بود تا اینکه حدود 30، 40 سال پیش یک ریاضیدان انگلیسی به نام «راجر پنروز» این شبهکریستالها را کشف کرد، بدون اینکه بداند چنین مفهومی، پیش از این نیز در ایران کشف شده بود. بعدها نیز شیمیدانی به نام «شختمن» کشف کرد برخی از مواد، کریستال واقعی نیستند، بلکه شبهکریستال هستند یعنی طرحی شبیه کاشیکاری مساجد ایرانی دارند و جایزه نوبل شیمی 2011 را دریافت کرد. ورود به دوران جدید در دوران جدید نام دانشمندان ایران و اسلام را متأسفانه کمتر میشنویم. یکی از دانشمندان نامدار دوران ما «گالیله» است که ایدههای فیزیک نوین را مطرح کرد. وی از اولین افرادی بود که اعتقاد راسخ داشت که نمیتوان بدون آزمایش و فقط براساس فکر و اندیشه با علم برخورد کرد. برای مثال یونانیان باستان میگفتند بدیهی است جسم سنگین زودتر از جسم سبک سقوط میکند، همه مردم نیز چنین چیزی را بدیهی میدانستند. در آن زمان آزمایشکردن، یک کار سطح پایین به شمار میآمد و دانشمندان بر این باور بودند شأن بشر والاتر از این است که آزمایش کند. «گالیله» نظر یونانیان مبنی بر اینکه «جسم سنگین زودتر از جسم سبک سقوط میکند» را رد کرد. او در عمل نشان داد اگر یک جسم سبک و یک جسم سنگین را رها کنیم، همزمان به زمین میرسند، اما دانشمندان آن زمان میخواستند به لحاظ فکری به چنین نتیجهای برسند. طرز فکر دانشمندان زمان قدیم با دانشمندان امروزی درباره ماهیت علم و روشهای پیشرفت آن، بسیار متفاوت بود. «گالیله» با استفاده از تقارن توانست از نظر فکری نیز ثابت کند دو جسم سنگین و سبک همزمان به زمین فرود میآیند. او سه آجر هماندازه و هموزن را انتخاب کرد و گفت اگر این سه را رها کنیم همزمان به زمین میرسند. اکنون اگر دو آجر را به هم وصل کنیم، انتظار داریم باز همزمان با آجر تک به زمین برسد، زیرا تغییری در وضعیت آن ایجاد نشده است. کشف این حقیقت باعث شد تا فیزیک مدرن شکل بگیرد. «گالیله» نشان داد برای درک قوانین طبیعت هم باید آزمایش کرد و هم باید با حس درونی فهمید چرا نتیجه آزمایش اینگونه شد و از این آزمایش، چه نتیجههایی میتوان گرفت. ادغام ریاضی و فیزیک «نیوتن» یکی از بزرگترین دانشمندان دوران جدید است که حق بزرگی بر گردن علم دارد، زیرا ریاضی را به شکل بنیادیتر، وارد فیزیک کرد و درنتیجه توانست شاهکارهای زیبایی خلق کند. چیزی که از کودکی مرا مجذوب فیزیک کرد، یک پدیده زیبای آسمان به نام ماه بود. جالب است پرسش «نیوتن» این بود چرا سیب روی زمین میافتد؟ اما من همیشه از خودم میپرسیدم که چرا ماه روی زمین نمیافتد؟ جالبتر این بود که چنین پرسشی و جواب آن برای دیگران اصلا اهمیتی نداشت. «نیوتن» بهزیبایی پاسخ این پرسش را ارائه کرد. او پدیدههای فیزیکی و حرکت اجرام، حرکت دورانی کره زمین، حرکت منظومه شمسی و حرکت ماه به دور زمین را توانست بهخوبی توجیه کند. او در کتاب خود با عنوان «اصول ریاضی فلسفه طبیعی» نشان داد دلیل حرکت ماه به دور زمین، همان دلیل سقوط سیب به زمین است. فرض کنید ما از بالای کوهی، سنگی را رو به جلو پرتاب میکنیم. سنگ پس از طی مسافتی به زمین میافتد. اگر سنگ را محکمتر پرتاب کنیم، سنگ در فاصله دورتری به زمین میافتد. اگر سنگ را با سرعت بسیار زیادی پرتاب کنیم، سنگ زمین را دور میزند و یکبار دیگر، به سمت ما برمیگردد، به بیان دیگر سنگ به دور زمین میچرخد، درست مثل ماه. پس گردش ماه به دور زمین و سقوط سیب به زمین به هم مربوطند. پس جواب این پرسش که چرا ماه به سمت زمین سقوط نمیکند این است که ماه هنگام حرکت به دور زمین، تحتتأثیر جاذبه زمین است و اگر زمین اینجا نبود، ماه هم در این مدار نمیگشت، بلکه به حرکت خود در خط راست ادامه میداد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.