گفتوگو با ویدا زعیم و لیلا وارسته درباره نمایشگاه «طلای آبی»
اشکهای زمین
نيما توسلي: تهران این روزها میزبان نمایشگاهی گروهی با موضوع «آب» است. لیلا وارسته و ویدا زعیم، بعد از برپایی نمایشگاههایی گروهی با موضوع صلح و طلای سیاه (نفت)، این روزها نمایشگاهی دیگر با محوریت «آب»با نام «طلای آبی» در گالری اعتماد برپا کردهاند؛ نمایشگاهی که با برگزاری آن، سهگانه هنر ایران با محوریت سه سوژه مهم صلح، نفت و آب کامل شد. این نمایشگاه جمعه سوم اردیبهشت افتتاح شد و تا ٢١ اردیبهشت ادامه دارد. در این نمایشگاه آثار ٧٣ هنرمند به تماشا گذاشته شد و به دلیل استقبال بالایی که از این رویداد شده، آثار ٤٢ هنرمند دیگر نیز در سایت گالری اعتماد به نمایش گذاشته شده. ویژگی مهم این نمایشگاه حضور پرتعداد نقاشان جوان است؛ ضمن آنکه محسن وزیریمقدم، آیدین آغداشلو، مارتین ورتمان، علی فرامرزی، کریستف رضاعی، خسرو حسنزاده، مهرداد محبعلی، امیرحسین حشمتی و فرساد لباف هم ازجمله هنرمندان حاضر در این نمایشگاه هستند. ویدا زعیم و لیلا وارسته نمایشگاهگردانان این نمایشگاه هستند. زعیم متولد تهران و اصالتا کاشانی است. خشکشدن قناتها و چاههای این شهر کابوسش شده و نمایشگاه «طلای آبی» را پاسخی به بحران خشکسالی در ایران میداند. او که در تهران بزرگ شده دوره دبیرستان و دانشگاه را در فرانسه گذرانده و دو سال آخر را هم مقیم آمریکا بوده. لیلا وارسته هم متولد تهران است و در رشته مدیریت روابط بینالملل درس خوانده. تخصصش مارکتینگ است. در رشته هنر تحصیل نکرده اما با هنر بزرگ شده. با این دو نمایشگاهگردان در روزهای برپایی نمایشگاه «طلای آبی» در تهران گفتوگو کردیم:
نمایشگاه «طلای آبی» تکمیلکننده سهگانهای بود که با نمایشگاه «صلح» آغاز شد و با «نفت» ادامه یافت. چه شد به آب پرداختید؟ لیلا وارسته: ایده نمایشگاه «طلای آبی» اولينبار از سوی مادرم مطرح شد. با توجه به حیاتیبودن آب، مادرم پیشنهاد کردند نمایشگاهی با این موضوع برگزار شود تا هنرمندان از زوایای مختلف به بحران کمآبی و اهمیت آب بپردازند. البته ایده دو نمایشگاه «نفت» (طلای سیاه) و «صلح» نیز برای اولينبار از سوی ایشان مطرح شد. از ابتدا، برپایی هر سه نمایشگاه مدنظرمان نبود. زمانی که نمایشگاه «صلح» تمام شد، آنقدر استقبال مردم زیاد بود که احساس کردیم فقط جنبه هنری نداشته و جنبه ملی آن هم مطرح بوده. از آن زمان فکر کردیم دنبال سوژههایی برویم که این حس خوب را به ما بدهند. ویدا زعیم: دلیل انتخاب موضوع «آب» بحران نگرانکننده کره زمین است که هر روز رو به گرمترشدن بیشتر میرود و در همه دنیا مهم است. خانم وارسته از فرانسه با من تماس گرفتند و گفتند با مادرم درباره بحران آب صحبت کردهام و اینکه باید بهعنوان یک ایرانی کاری در این زمینه بکنیم. بعد از آن تصمیم به برپایی نمایشگاه «طلای آبی» گرفتیم تا این بحران را به هموطنانمان یادآوری کنیم. درواقع به همان اندازه که نفت حیاتی است آب هم اهمیت دارد و برای زندهبودن به آن نیازمندیم. از طرف دیگر نبودش میتواند نگرانکننده باشد به همین دلیل 9 ماه قبل از طرف گالری اعتماد فراخوانی دادیم که هرکس مایل است در این نمایشگاه شرکت کند. با توجه به اینکه آثار هنریای که براساس این سوژهها انتخاب میشوند معمولا جنبه تزئینی ندارد و به تبع آن، خریدار کمتری برایشان پیدا میشود. چطور ریسک برگزاری چنین نمایشگاهی را کردید؟ وارسته: این هم یک انتخاب است. برای ما ابعاد ملی این کار مهمتر بود. میخواستیم نمایشگاهی برگزار کنیم که از خودمان راضی باشیم. در کشوری مانند ایران که در حال تغییر و تحولات مختلف است، این سوژهها اهمیت دارد. درباره این سوژهها زیاد صحبت میشود اما وقتی با چشم دیده شوند فرق دارد. درکل کارهای هنری وقتی در حد ویژوال دیده شود تأثیرش بر مردم خیلی بیشتر است. نگران این نبودید که شاید کارها مورد استقبال قرار نگیرد؟ وارسته: وقتی چنین سوژههایی انتخاب میشود باید پیه همه چیز را به تنمان بمالیم! باید به این فکر کنیم که کارمان پیام و محتوایی ملی دارد و نباید به مقاصد دیگر فکر کنیم. باید چنین ریسکهایی را در چنین نمایشگاهی قبول کنیم. در نمایشگاه «طلای آبی» به طور مشخص بیآبیها و خشکسالیهای ایران مدنظرتان بود؟ وارسته: بله، آب مانند نفت مادهای است که مردم باید قدرش را بدانند. چون آب از همه چیز مهمتر است؛ آب یعنی حیات. بارندگیهای اخیر در هدفی که شما به دنبالش بودید، خللی ایجاد نکرد؟ وارسته: اصلا. البته خدا را شکر میکنیم که بارندگیها بیشتر شود اما به نظرم مشکل ایران فراتر از اینهاست. همانطور که در روزهای گذشته رئیس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی خبر داده، بحران خشکسالی انباشته کشور با بارشهای مقطعی رفع نخواهد شد. با اینکه بارشهای اخیر کشور تسکیندهنده بوده، ولی وضعیت آبهای زیرزمینی با بارشهای کوتاهمدت بهبود نمییابد. گفتید برای نمایشگاه «آب» فراخوان دادید. برای دو نمایشگاه قبلی هم فراخوان داده بودید؟ وارسته: بله، برای هر سه نمایشگاه فراخوان دادیم. به چه شکل؟ وارسته: ما تمایل داریم همه آثار را انتخاب کنیم و فقط جنبه هنری را در نظر بگیریم. اما همیشه فضا محدود است و مجبور به انتخاب هستیم. آثار هنرمندان شناختهشدهتر هم در فراخوان انتخاب شد؟ زعیم: در نمایشگاه «طلای سیاه» هنرمندان معروفتر شرکت داشتند اما در فاصله یک ماه مانده به آن، آنقدر از همهجا برایمان کار فرستادند که احساس کردیم حیف است خودمان دنبال هنرمندان برویم چون بهترین کارها به دستمان میرسید و البته دلمان میخواست هنرمندان بنام هم شرکت کنند. در نمایشگاه «آب» خیلی از هنرمندان مطرح برای ارائه اثر ابراز علاقه کردند اما گفتند شاید نتوانند به طور مشخص در موضوع «آب» کاری ارائه کنند. اما جوانان کمترشناختهشده از همهجای ایران کارهایشان را فرستادند. تعداد آثار خیلی زیاد بود و انتخاب کارها، دشوار. انتخاب کارها برعهده شما و خانم وارسته بود؟ زعیم: بله، اما مثل همیشه چون کارها خیلی زیاد بود و میخواستیم همه را نمایش دهیم، گالری اعتماد سایتی را در اختیارمان گذاشت تا بتوانیم تعدادی از آثار را که قابل نمایشدادن در گالری نیستند، در سایت به نمایش بگذاریم. کارهای موجود در نمایشگاه از نظر هنری سطح بالاتری دارند؟ زعیم: خیر، هیچ رجحانی بر آثار موجود در سایت ندارد. شاید کسی که شناختهشدهتر است، کارش در گالری باشد ولی این به آن معنا نیست که آثار سایت کمارزش باشند. معیارهایتان در چنین نمایشگاهی برای انتخاب کارها چه بود؟ وارسته: حضور هنرمندانی مانند آیدین آغداشلو، مهرداد محبعلی، ملکه نایینی و... اهمیت سمبولیک داشت. آقای شیشهگران هم که همیشه در نمایشگاههای ما شرکت میکنند، در نمایشگاه «طلای آبی» کارشان هنوز تمام نشده بود که در کاتالوگ بیاوریم. فراخوان این نمایشگاه ظاهرا خیلی متفاوت بود، چون مهلت تعیین کرده بودید... . وارسته: بله، همان ابتدا با گالری اعتماد صحبت کرده بودیم زمان مناسبی بدهیم تا هنرمندان راحتتر بتوانند کارشان را انجام دهند. منظورم این است که فراخوان اینبار حالت مسابقه و رقابتی داشت... . وارسته: بههرحال هر بار تجربهها بیشتر میشود. احساس کردیم باید زمان بیشتری بدهیم چون در مورد نمایشگاه «نفت» هم با اینکه درست کار کردیم اما وقت کم بود و تعدادی از هنرمندان فرصت نکردند اثر بدهند. نمایشگاه «صلح» که فوقالعاده بود و در حد بینالمللی برگزار شد. مردم از سوژه نفت خیلی خوششان آمد. زمانی که بنده و خانم زعیم در گالری نبودیم، از طرف وزارت نفت آمده بودند و ظاهرا معاون وزیر نفت از کارها دیدن کرده بودند. نقدهایی به دو نمایشگاه قبلی و همینطور به این نمایشگاه صورت گرفته است. در خاطرم هست درباره نمایشگاه «طلای سیاه» به این اشاره شده بود که بیشتر کارها گرفتار دمدستیترین عناصر مربوط به نفت هستند و به زوایای پنهان اما ملموستر پدیده نفت پرداخته نشده است. آیا اطلاعی از این نقدها دارید؟ زعیم: کموبیش. اتفاق خوبی است که درباره کارها صحبت شود چون همیشه نمیتوان از کارهای خیلی قوی برای یک نمایشگاه بزرگ استفاده کرد. اگر معتقد هستیم میخواهیم چیزی را مطرح کنیم و تمام هنرمندان اجازه شرکت داشته باشند، باید به هنرمندی که حتی دانشگاه هنر هم نرفته و سن کمی دارد، به اندازه کسی که سالهاست در این حوزه فعالیت میکند، شانس شرکت داد. طبق گفته منتقدان هر کار ضعیفی ممکن است در این نمایشگاههای موضوعی نشان داده شود... . زعیم: بله، اما ما در مورد موضوعی صحبت میکردیم که همه میخواستند در آن شرکت کنند. «طلای سیاه» اگر یک تعریف برای خودش دارد، نباید فقط از دید هنری به آن نگاه کرد. یعنی هنر باید به کنش جمعی تبدیل شود؟ زعیم: بله، اجتماعی - هنری و فراتر از نمایشگاه باشد. در موضوع آب به اسامی تعدادی از هنرمندان مطرح اشاره کردید. اما عده زیادی هم غایباند. در نمایشگاه نفت و صلح، تعداد هنرمندان مطرح بیشتر بود. چرا در نمایشگاه طلای آبی این اتفاق نیفتاد؟ زعیم: همیشه عدهای به خاطر تعدادی از نامها به نمایشگاه میآیند. اینبار خواستیم حتما هنرمندانی مثل آقای آغداشلو حضور داشته باشند. آقای شیشهگران خیلی مایل به شرکت بودند اما کارشان آماده نشد. از طرف دیگر فضای ذهنی و هنری کار برخی از هنرمندان به سوژه آب نمیخورد و همانطور که عرض کردم ما واقعا دنبال اسامی شناختهشده نرفتیم. به همین خاطر منتظر بازخوردها هستیم. هنرمندان خارجی هم در نمایشگاه طلای آبی شرکت کرده بودند. آنها هم طبق فراخوان باخبر شدند؟ زعیم: بله، تعداد کسانی که خارج از کشور بودند و ما آنها را نمیشناختیم، زیاد بود. عمدتا از طریق شبکههای اجتماعی با ما در ارتباط بودند. نه فقط ایرانیهای مقیم خارج که هنرمندان خارجی هم میخواستند در این نمایشگاه شرکت کنند، ولی یک شرط گذاشتیم. چه شرطی؟ زعیم: به آنها توضیح دادیم این نمایشگاه بینالمللی نیست و فقط مختص کشور خودمان است. بنابراین در صورتی کارشان را میپذیریم که به ایران اشاره شود. هنرمند آلمانیای که کارش در نمایشگاه هست قبلا در ایران نمایشگاه گذاشته بود و نسبت به ایران شناخت داشت، برای همین کارش را انتخاب کردیم. وارسته: در واقع خیلی از هنرمندان خارجی تمایل داشتند در این پروژه شرکت کنند اما ما در زمینه بیمهکردن آثار آنها مشکل داشتیم. هنرمندان خارجی زمانی که میخواهند به ایران کار بفرستند، درخواست بیمه میکنند که ما نمیتوانیم قبول کنیم. بهخصوص در نمایشگاهی که از آثار ویم دلووی در موزه هنرهای معاصر گذاشتیم، متوجه این قضیه شدیم. چه نهادی میتواند در این زمینه به شما کمک کند؟ زعیم: زمانی که برجام به طور کامل انجام شود، این مشکلات باید حل شود تا بتوانیم بهراحتی از هنرمندان خارجی استفاده کنیم. چرا اثری از ویم دلووی در نمایشگاه «طلای آبی» نبود؟ زعیم: اتفاقا آقای دلووی خیلی مایل به شرکت در نمایشگاه آب بودند اما امسال چهار نمایشگاه داشتند و نتوانستند اثری بدهند؛ هرچند تأکید داشتند به همه گفته شود چقدر مایل به شرکت در این نمایشگاه بودهاند. همانطور که میدانید ایشان در نمایشگاه «طلای سیاه» شرکت کرده بودند. بعد از برجام آیا تغییری در مراودات هنرمندان خارجی با هنرمندان، گالریداران و کیوریتورهای ایرانی به وجود آمده است؟ زعیم: هنرمندان بزرگ خارجی واقعا تمایل دارند به کشوری بیایند که 38 سال راهش بسته بوده. اخیرا یکی از بزرگترین گالریداران اروپا به نام «امانوئل پروتن» برای دیدن کارهای ویم دلووی به ایران آمد. او تا کاشان با ما همراه بود. بعد از آن گنجینه موزه هنرهای معاصر را نشانش دادیم. این اتفاق مثل بمب در خارج از کشور صدا کرد. بهویژه که آقای پروتن این اتفاق را در اینستاگرامش نشان داد. به همین خاطر الان هنرمندان خارجی از من میپرسند میتوانی در موزه کاری انجام دهی؟ چون ایران برایشان جالب شده است. هنرهای مفهومی هم در نمایشگاه «طلای آبی» سهم مناسبی داشت؛ ازجمله چیدمان صوتی کریستف رضاعی. در مورد کارهای مفهومی توضیح دهید... . زعیم: آقای رضاعی مایل بودند برای بحران آب کاری کنند و بنابراین موسیقیای را که خودشان ساخته بودند ارائه کردند. این موسیقی تمام روز در طبقه پایین گالری پخش میشد. این چیدمان صوتی شامل صدایی است که از رودخانههای مختلف ایران شنیده میشود و بعد کویر و صدای قطره آب هرچند دقیقه یک بار شنیده میشود. خوشبختانه چندین نفر از هنرمندان این نمایشگاه صدای آب را با ویدئو و مجسمهشان همراه کرده بودند و در ورودی هم هدفونی گذاشته شد که بازدیدکنندگان استفاده کنند. ویدئویی هم از شادی مهسا که در انگلستان زندگی میکند، در یکی از اتاقهای نمایشگاه به نمایش درآمد که در آن فردی در مورد بحران آب صحبت میکند. چهره او مدام تغییر میکند در صورتی که یک نفر است. اولین همکاری شما و خانم وارسته کی و چگونه شکل گرفت؟ زعیم: حدود هشت سال قبل به طور خیلی جدی با خانم وارسته شروع به کار کردیم. قبل از برگزاری نمایشگاه «صلح» با هم با «آرتکوریال» که حراجخانه معتبر و شمارهیک فرانسه است، همکاری و برای اولینبار هنر معاصر ایران را در این حراج ارائه کردیم. مسئولان گالری اپرا میخواستند حتما از هنر ایران خریداری کنند که ما خریدهایی کردیم. بعد کارمان به نمایشگاههای پشتسرهم تبدیل شد و یک حراج هم در دوبی با محوریت هنر ایران و اروپا برگزار کردیم. گویا قرار است سوژه نمایشگاه بعدیتان، «دیوار مهربانی» باشد... . زعیم: بله اما هنوز تاریخش مشخص نشده. مایل هستیم پاییز این کار را انجام دهیم. به نظرم کسانی که جمع شدند و ایده «دیوار مهربانی» را ارائه دادند کار بسیار شیرینی کردهاند. این حرکت، فراگیر شده. موضوع آب و دیوار مهربانی به زندگی دو، سه سال گذشته ما بیشتر ربط دارد. البته نفت هم سوژه باقدمتی است و صلح هم مفهومی است که انسانها همیشه به دنبالش بودهاند. انتخاب دو سوژه آب و دیوار مهربانی آگاهانه بود؟ زعیم: اتفاقا خیلی به ارتباط آب و دیوار مهربانی فکر نکردیم اما جالب است همه چیزهایی که خیلی حساس است، اتفاقی انجام شد. حالا که اشاره میکنید میبینم بحران آب و دیوار مهربانی مربوط به همین زمان است. سوژههایتان را به خارج از کشور نمیبرید؟ وارسته: خیلی دلمان میخواهد اما دوباره به مشکلات مربوط به بیمه آثار برمیخوریم. اگر این مشکلات حل شود، حتما این کار را میکنم. الان مشکل حملونقل و بیمه داریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.