اسفار كاتبان - 2
روايت شاعر: حافظ موسوی تناقض بازار کتاب تعداد بالای عناوین کتابی که امروز در ایران منتشر میشود بازار کتاب را با یک تناقض مواجه کرده است. از طرفی، عده زیادی امروز در حوزههای مختلف میخواهند کتابهایشان را چاپ کنند و نمیتوان جلوی آنها را گرفت تا کارهایشان منتشر نشود. از طرف دیگر اما بازار محدود کتاب در ایران کشش این حجم از آثار را ندارد و بسیاری از کتابهایی که اینک منتشر میشوند فاقد کیفیتهای لازم هستند. در این بین، اگر مؤسسههای انتشاراتی ما حرفهای عمل میکردند بخشی از این مشکل حل میشد. حرفهایشدن صنعت نشر تا حد زیادی به اقتصاد نشر مربوط است. بهاین معنا که اگر اقتصاد نشر در ایران شرایط مناسبی داشت، ناشران میتوانستند از تیمهای کارشناسی حرفهای برای انتخاب کتابهایشان استفاده کنند و همچنین از ویراستاران حرفهای استفاده میکردند تا کیفیت آثارشان به سطح نازلی نرسد. صنعت نشر ایران اما فاصله زیادی با حرفهایشدن و رسیدن به شرایط مطلوب دارد و بسیاری از ناشران نمیتوانند توازنی به لحاظ معیشت اقتصادیشان و کیفیت کتابهایشان برقرار کنند. از سوی دیگر، مجموعهای از عوامل سبب شده تا تیراژ متوسط کتاب افت معناداری داشته باشد. یکی از این علتها که مسئلهای ریشهدار و قدیمی است، کتابنخواندن افراد جامعه است. این مشکل امروز عمیقتر شده و بخش زیادی از مخاطبان بازار کتاب که جوانترها هستند دچار نوعی دلمردگی و بیانگیزگی شدهاند و دیگر کششی به سمت ادبیات و هنر ندارند. سوی دیگر ماجرا به گسترش فضای مجازی و وسایل ارتباط جمعی جدید برمیگردد که کتابها را به حاشیه راندهاند. بخش مهم دیگری که امروز شکل کاملا واقعی و عینی به خود گرفته، اوضاع اقتصادی نابسامان بخشهای مهمی از جامعه است که باعث شده مردم روزبهروز از خرید کتاب دور شوند. حتی برای خود من خرید تمام کتابهایی که به آنها علاقهمندم دشوار است و امروز مجبورم برای دسترسی به برخی از آثار به کتابخانههای عمومی رجوع کنم. ناشران در افزایش قیمت کتاب مقصر نیستند و هزینههای تولید کتاب بالا رفته و تأثیرش را بر قیمتها گذاشته است. تشکیلات ممیزی نیز همچنان به کار خود ادامه میدهد و اجازه نمیدهد صنعت نشر روند طبیعی و معمول خود را طی کند. در این شرایط، آثار ادبی و هنری ما از بسیاری امکانات طبیعیشان محروماند. وقتی نویسنده یا شاعر نمیتواند بخشهای مهمی از ذهنیتاش را روی کاغذ بیاورد، اثر او بخش مهمی از جذابیتاش را از دست میدهد و درنتیجه بخش مهمی از مخاطبانش از دست میروند. دو، سه کتاب آخری که خود من در این سالها منتشر کردهام کتاب ایدهآل من نبودهاند و این وضعیت را میتوان به بخش زیادی از نویسندگان و شاعران بسط داد. من مجبور بودهام بخشی از اشعارم را از کتابهایم حذف کنم تا اثرم امکان انتشار پیدا کند و این مسئله به آثار ما ضربه زده است. در دوره اخیر من کتابی به ارشاد ندادهام اما براساس آنچه از دوستان و همکارانم شنیدهام، میتوان گفت که اوضاع ممیزی در چند سال اخیر اندکی بهتر شده اما ممیزی همچنان معضلی است که به صنعت نشر ما آسیب میزند.
روايت مترجم: لیلی گلستان فرهنگ کتابنخواندن دلیل اصلی افت تیراژ کتاب در حوزههای مختلف بیش از هرچیز به کتابنخواندن مردم ما بازمیگردد. کتابنخواندن در جامعه بدل به عادت یا فرهنگی شده که سالها است وجود داشته و در سالهای اخیر شکل وخیمتری به خود گرفته است. امروز ذهن مردم بیشتر درگیر مسائل روزمره اطرافشان است و مسائل اولیه زندگی انرژی مردم را گرفته و دیگر فرصت یا امکان چندانی برای خواندن کتاب باقی نمانده است. بهعبارتی ذهن مردم در سالهای اخیر بیش از هر زمان دیگری مشوش و مضطرب شده و بهخصوص در شهر تهران این ویژگی به وضوح دیده میشود و شاید به خاطر همین ذهنیت مشوش است که از خوانندگان کتاب کاسته شده است. از سوی دیگر بخش زیادی از کتابهای ترجمه یا تالیفی که امروز منتشر میشوند فاقد حداقل کیفیتهای لازم هستند و مقصر اصلی این مسئله ناشران ما هستند. ناشران دیگر هیچ سختگیری برای چاپ کتابهایشان ندارند و انگار هرچه به دستشان میرسد چاپ میکنند. این درحالی است که در دورهای که کاغذ قیمت ثابتی نداشت و روزبهروز گران میشد باز هم ناشران ما هر کتابی را بیهیچ سختگیری منتشر کردند و عملا بحران نشر به بهبود کیفیت کتابهای منتشرشده نینجامید و افزایش هزینه تولید کتاب هیچ نوع وسواسی در بین آنها به وجود نیاورد. این وضعیت، اعتماد خوانندگان را از کتاب سلب کرده است. در گذشته این پرسش جدی برای خوانندگان مطرح بود که چگونه باید به کتابهایی که از سد ممیزی میگذرند اعتماد کرد و حالا کیفیت پایین کتابهای منتشرشده این اعتماد را بیش از پیش خدشهدار کرده است. پس میتوان گفت که هم دخالتهای دولتی و هم عملکرد ناشران در پیشآمدن این وضعیت نقش داشتهاند. در چند سال اخیر وضعیت ممیزی نیز هیچ تغییری نکرده و در همچنان بر همان پاشنه میچرخد و مواردی هم که به نظر میرسد تغییری صورت گرفته استثنا بوده و انگار از دستشان در رفته است. امروز شاید هر آدمی بخواهد کتابی از خود منتشر کند اما یک ناشر چرا باید به این خواسته تن بدهد؟ در گالری گلستان روزانه آدمهای مختلف چندین سیدی از کارهایشان به من میدهند تا آثارشان در گالری به نمایش گذاشته شود و اگر قرار باشد برای تمام این آدمها نمایشگاهی ترتیب داد اعتبار گالری زیر سؤال میرود و مخاطب اعتمادش را از دست میدهد. اما برای بسیاری از ناشران امروز ما، اعتبار هیچ اهمیتی ندارد. افزایش قیمت کتابها نیز، بهخصوص در مورد کتابهای حوزه هنر، در کاهش تیراژ کتابها نقش داشته است. این دست کتابها معمولا همراه با عکس هستند و در نتیجه قیمتهایشان بالاتر است و بسیاری از مخاطبان امکان مالی خرید این کتابها را ندارند. با این اوصاف، وضعیت کتاب و انتشار آن در ایران هیچ نسبتی با غرب ندارد و همچنان راه زیادی تا رسیدن به استانداردهای درست انتشار کتاب پیشروی ماست. در آنجا فرهنگ کتابخواندن بین مردم نهادینه شده و هر کتابی مخاطب خاص خودش را دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.