فردای دیرخواندن
پویا رفویی
«فردا برای خواندن دیر است» -سرلوحه امسال نمایشگاه بینالمللی تهران- جمله سهل و ممتنعی است که همزمان هشدار میدهد و تشویق میکند. فارغ از اظهارنظرهای موافق و مخالف مبنیبر تغییر محل نمایشگاه کتاب که مبتنیبر تعیین نسبت مکان و شیئی موسوم به کتاب است، سرلوحه نمایشگاه بر زمان تاکید میکند. ترکیب دو رفتار هشدارگونه و تشویقی برای دعوت مخاطبان، آنهم در جملهای اسنادی بهمراتب بیشتر از تغییر مکان، تاملبرانگیز بهنظر میرسد. مسلما انگیزه از چنین تعبیری، نیت خیر و تلاش برای ارتقاي بهاصطلاح «سرانه مطالعه ایرانیان» است. اما خواهینخواهی این جمله با تاکید بر سه کلمه - يا بهتر است بگوییم سه مقوله- «فردا» و «دیر» و «خواندن» بر زمان تاکید میگذارد. نتیجه این میشود که در کنش گفتاری دعوت - ترکیبی تازه از تشویق و هشدار- از یکبهیک مخاطبان میخواهد تا برای انجام عمل دیگری که همان خواندن باشد، زمانی را اختصاص بدهند. از منظر تحلیل انتقادی گفتمان، این جمله در معرض دید جمع قرار میگیرد، ولی فردفرد مخاطبان را جداگانه خطاب میکند. این فرایند درست بهخلاف تجربه پدیدهای شبیه به کتاب است که فردفرد آدمها جداگانه متن را میبینند و میخوانند، ولی متن خطاب به جمعی نامشخص و در آستانه شکلگیری است. این جمع نامی بهجز مجموعه مخاطبان یک کتاب ندارد. هالههای معنایی سرلوحه نمایشگاه کتاب تهران، بهعبارتی معناهای تازهای که امکانپذیر میکند، فراتر از محتواهای تحسینها و تقبیحهایی است که گاه با شبهکنشهای مقطعی و موسمی پهلوبهپهلو میشود و معمولا از چند هفته مانده به افتتاح نمایشگاه آغاز میشود و در بهترین حالت تا چندروز پس از اختتامیه دوام نمیآورد. این جمله در ظاهر صریح و روشنش ابهامی بزرگ را در پرده نگاه داشته است. از متن سرلوحه معلوم نمیشود که منظور از خواندن، خواندن چهچیز است. از پسزمینه این متن مختصر درمییابیم که غرض از «خواندن»، خواندن کتاب است. اما حد پسزمینه متن چگونه معلوم میشود؟ میتوان دامنه محیط معناآفرین پسزمینه را طور دیگری تلقی کرد. مثلا فرض کرد که پسزمینه این متن در درجه اول خود متن است. به بیان دیگر، منظور از «خواندن»، خواندن همین سرلوحه است. بههرروی، خواندن سرلوحه نیز خودش نوعی «خواندن» است. بهاینترتیب یکی از دلالتهای آشکار سرلوحه «فردا برای خواندن دیر است»، دعوت از مخاطب برای تعجیل در خواندن سرلوحه بهشمار میآید. البته سرلوحه تا مدتی سرجایش قرار دارد و بالطبع «فردا» نیز یک فردای دیگری خواهد بود که برای خواندن دیر است. و همینطور تا الیآخر میتوان جملهای را خواند که فردا را برای خواندن دیر میداند. چیزی شبیه به شعر «کتیبه» اخوانثالث. در آغاز شعر بر کتیبهای باستانی جملهای رازآلود و وسوسهآمیز حک شده است: «کسی راز مرا داند/که از اینرو به آن رویم بگرداند.» در ادامه با خواندن شعر درمییابیم که کوششها برای پشتوروکردن به این نتیجه میانجامد که معلوم میشود بر پشت کتیبه نیز همان جمله را نگاشتهاند. درواقع، آنچه متن را رازآلود میکرد چیزی نبود بهجز دور و تسلسلی فرساینده. در فقره سرلوحه نمایشگاه کتاب امسال، و با تاکید دوباره بر هالههای معنایی، شباهت این جمله با آگهیهای تجاری، بیلبوردهای تبلیغات بازرگانی و کلیشههای مناسبات درون- بازاری نیز جالبتوجه است. هنوز در برخی از حجرهها و واحدهای کسب این جمله بهچشم میخورد که «امروز نقد، فردا نسیه» و چهحاجت به بیان که فردای نسیهفروشی، هیچوقت فرا نمیرسد. میتوان با تکیه بر تجربهای حاصل از خواندن رمانهای صدوپنجاهسال اخیر ادبیات جهان، به طرح این سوال پرداخت که «فردا»ی این سرلوحه چگونه فردایی است؟ هیچ امروزی فردای از قبل معین و صلبی ندارد. هر امروزی با کثرتی از فرداهای بالقوه مواجه است. اتفاقا خواندن در زمره یکی از کنشهایی است که میتواند فردا را به فرداهای متکثر و درعینحال همزمان مبدل کند. تجربه فردریک در «تربیت احساسات» فلوبر و ماجرای سفر به بلبک «در جستجوی زمان ازدسترفته» پروست به ما میآموزد که نه فردا حتی همین امروز هم محتوای یکدست و یکپارچهای ندارد. تجربه حاصل از خواندن رمان و شعر مدرن، ما را با جهانی آشنا میکند که در آن «زمان زندگی» و «زمان جهان» یکی نیستند. معنای کلماتی مثل «فردا» و «دیر»، در نسبت با زمان جهان یا زمان زندگی تفاوت میکند. «خواندن» یکی از کنشهایی است که این تفاوت را برجسته میکند. فاصله بین این دو زمان را تاریخ پر میکند. در غیر اینصورت میتوان صرفا به یکنواختی روزمرگی اکتفا کرد. در سطح زمانِ زندگی، زمانی که «خواندن» - بهخصوص خواندن ادبیات- خمِ آن را باز میکند، برای هیچچیز نه زود است و نه دیر. زودها و دیرها در سطح زمان جهان معنا پیدا میکند. در زمان زندگی، بهجای دیر و زود با دیرتر و زودتر سروکار داریم. تجربه خواندن، بهویژه تجربه ادبیات، مونتاژی از دیرترها و زودترها است. هر رمانی را که باز کنیم، نسبت به زمان رویدادهای روایت یا دیرتر میخوانیم یا زودتر. از این بابت خواندن کتاب با خواندنهای دیجیتالی متاخر تفاوت میکند. منظور از خواندن دیجیتال، خواندن کتابها از طریق نرمافزارهای کامپیوتری نیست، بلکه خواندنی مدنظر است که بهجای کلمات،کدها را میخواند. مثلا در ترکیب «کارتخوان»، خواندن بهمعنای متعارف خواندنِ متن نیست. در این نوع خواندن که با خواندنِ سرلوحه نمایشگاه کتاب «همخوان»تر است، زمان زندگی شدت کمتری پیدا میکند و درعوض زمان جهان شدید میشود. اگر خواندن، مستلزم تصوری از زمان باشد که از برایند دیرترها و زودترها بهوجود بیاید، میتوان نتیجه گرفت که «زود» نه لحظه تولد هرکس، بلکه لحظه فعالشدن حافظه او است. برای شهرزادِ هزارویکشب، هر خاطره و تجربهای، تجربه زودترهاست. در مقابل، برای راویِ بوفکور یا شازدهاحتجاب، جهانی از دیرترها شکل گرفته است. در تجربه زیسته ما نیز وضع بههمین منوال است. مثلا جوانی، تجربه زودترها است و درعینحال، هرکس برحسب شیوه زندگیاش خود میداند که در چه لحظهای زودترهایش به دیرترها مبدل شدهاند. زمان زندگی برخلاف زمان جهان در لحظه «حال» سپری نمیشود. زیرا یکسره زمان حالی است که از دیرترها و زودترها برآمده است. چنانکه از پیام نیکدلانه و خیرخواهانه سرلوحه برمیآید، ما به دوران تازهای پا گذاشتهایم که دیگر اکنونی به تجربه درنمیآید. تنها با یک فردای بهتاخیردرآمده روبهرو هستیم. در چنین زمانی، چه فردا چه دیر، «خواندن» کاری است دشوار.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.