افتراق بنیادگرایی و نواعتزالی
تاریخ از گذشته سخن نمیگوید. میان گذشته و تاریخ فاصلهای هست که تاریخنگار این فاصله را پر میکند. تاریخ به معنای گذشته نیست. تاریخ بهمثابه آینده و انعکاس ساده گذشته در ذهن و زبان مورخ، در ذهن و زبان مورخ یک کلمه مهجور است. تاریخنگار، جهان اکنون، ذهن و زبان اکنونی گذشته را برای ما روایت، تفسیر و تبیین میکند. تاریخ به معنای کرولونوژی و سالنامهنگاری نیست. بهدستدادن روایت از معنا و هویت و هستی ما در گذشته براساس موقعیت اکنون. مورخ براساس پارادایم تفسیری که از موقعیت کنونی بهخصوص در جهان اسلام از وضعیت بحران بهدست میدهد، تاریخ اسلام را در تاریخنگاری اسلامی معنا میدهد. تاریخ محصول تعامل دیالکتیکی است. نظریهها و دیدگاههایی که تاریخ را به ادبیات و هنر و تخیل تقلیل دادند، در نظریات و دیدگاههای کسانی همچون هایدن وایت و اسمیت وجود دارد. این نظریه، گذشته را تقلیل میدهد به برساخته و تا حدودی موهوم. واقعیت گذشته، ابژه گذشته از طریق ارتباطی که ذهن تاریخنگار با آن ارتباط پیدا میکند. التقای افق حال و آینده و از دیدگاه «ایاچکار»، مورخ، نظریهپرداز و دیپلمات انگلیسی معروف، گفتوگوی حال و آینده است. گذشته بیواسطه بهوجود نمیآید. از طریق ذهن و زبان مورخ میتوانیم گذشته را بخوانیم. افتراق جریان نواعتزالی و بنیادگرایی در تاریخنگاری اسلامی پیشامدرن، تاریخنگارانی همانند ابوعلی مسکویه و ابنخلدون داشتیم که نمایندگان رهیافت عقلگرایی به تاریخ اسلام در مقابل رهیافت نقلگرایی و حدیثگرایی بودند. جریان نواعتزالی در تاریخ معاصر اسلام در زمینههای مختلف کلام، فقه، تفسیر قرآن. تاریخ از سیدجمالالدین و محمد عبده تا امروز ادامه دارد. نواعتزالیون با بازآفرینی معنا و هویت و با بهسخندرآوردن سنت و پارادایم مدرن به چالشهایی که جهان اسلام با آن روبهروست، پاسخ میدهند. خاورمیانه در آتش تعصب، فرقهبازی، بنیادگرایی، خشونت و زبان زور میسوزد. در تاریخنگاری چند دهه اخیر در خاورمیانه و در ایران، دکتر آئینهوند از راهیان این مکتب هستند. دکتر آئینهوند با رهیافت نواعتزالی در تاریخنگاری خویشاوندی و نزدیکی احساس کرد و با ترجمه و نشر آثاری از تاریخنگاران مسلمان در زمره مشارکتکننده در پارادایم نواعتزالی بودند. ویژگی رهیافت نواعتزالی، توجه به ضرورت افق آینده و گذشته و افق مدرن و افق سنت، افقهای اسلام پیشرو، اسلام تمدنی و فرهنگی در مقابل اسلام زور و قدرت در مقابل تقلیل اسلام به ابزار قدرت، اسلام عقلانی در مقابل ظاهرگرایی و نقلگرایی و حشوی، اسلام سلفی و نوسلفی و نمایندگان رهیافت نواعتزالی در جهان اسلام معاصر اشخاصی چون محمد ارکون، نصرحامد ابوزید، محمد عابدالجابری، حسن حنفی، هشام جعید، ابراهیم بیضون، وجیه کوثرانی و سهیل زکار هستند. دکتر آئینهوند در زمینه پیامبر و بازخوانی سیره پیامبر(ص) کتابی از هشام جعید را ترجمه کرد، ولی جلد دوم اجازه چاپ نیافت. رهیافت نواعتزالی، رهیافت عقلگرایانهای است که با سنتگراها و بنیادگراها و مورخان داعش که هم در سطح نظر و هم در سطح عمل، افق آینده و خاورمیانه را تغییر میدهند، در تقابل و تضاد است. خوانش بنیادگرا و سنتگراها که داعش در رأس آنهاست، بازآفرینی آینده با مکانیسم ارعابی، ارهابی در مقابل مکانیسم اقناعی، در مقابل سازوکار ترور و خشونت، مبنای گسترش اسلام براساس قدرت و زور، نفی مدرنیته، انکار حقوق بشر، نفی دموکراسی، نفی انسانیت و نفی برابری میان حقوق زن و همه دستاوردهای دیگر انسانی است. مثل گرایش انسانگرایانه و بشرمحورانه در مقابل گرایشهای ضداومانیستی. داعش و نیروهای بنیادگرا در نظر دارند تمدن و فرهنگ اسلامی را از طریق برگزاری حکومت اسلامی و حکومت اسلامی را از طریق کشورگشاییها و فتوحات اولیه اسلام و ارعاب و تهدید و شمشیر بهوجود آورند. ولی نواعتزالیون در پی آن هستند تمدن اسلام که در قرنهای چهارم و پنجم و ششم دارای دوران طلایی بود و به وضعیتی دچار شده که همگان شاهد آن هستیم، برای رفع موانع و بسترسازی برای ازبینبردن موانع شکوفایی تمدن اسلامی، در جوهره و هسته اصلی اسلام نگاهی ایمانی، معنوی، رحمانی و انسانی به اسلام داشته باشند. نگاه اقناع ذهنها و دلها به ایمانآوردن به اسلام. سیر تکاملی آرا و اندیشههای دکتر آئینهوند زندگی و سیر تفکر و اندیشههای دکتر آئینهوند از سالهای 58 تا 94، فرایند تکاملی داشت. سال 58 اندیشهها و روشهای دکتر آئینهوند با اندیشهها و روشهای دکتر آئینهوند 94 متفاوت بود. نگاهش در سال 58 به اسلام و تاریخ و جامعه و وقایع تاریخی بسیار سادهانگارانه بود. بوی سنتگرایانه میداد. ولی از آنجایی که ایشان انسان صادق و جستوجوگری بود و تحری حقیقت میکرد، تحول و تکامل را در اندیشهها و آرای وی شاهد هستیم. از سال 58 تا 94 بهترین خصوصیتی که میتوان برای آئینهوند ذکر کرد، گذار از فرایند سنتگرایانه به سوی نوگرایی و رسیدن به رهیافت نواعتزالی و عقلی است. آئینهوند براساس پروبلماتیک، تاریخ و اسلام و زن و حضرت امیر را ارزیابی میکند و نظریات تازهای در مورد آنان میدهد و در ارتباط با زن، نظریات جدید و نواعتزالی بیان میکند. نظریاتی که در تقابل کامل با نظریات سنتگرایانهای است که زن را بهعنوان موجود دست دوم، شهروند درجه دوم و نصف مرد میداند. آئینهوند دیدگاه نو نسبت به حقوق زن دارد و در این رهیافت، از ابن رشد و رهیافت رشدی بهشدت حمایت میکند. رهیافتی که عقل را پاس میدارد و قلمرو عقلانیت و شرع را از هم تفکیک میکند. دکتر آئینهوند روز به روز، ماه به ماه و سال به سال، عقلگراتر و انتقادیتر شد. عقل انتقادی در او رشدیافتهتر شد. وی به گرایش رشدی نوعی تفکیک دو قلمرو دین و شریعت و فلسفه و نصوص دینی و بهتدریج تفکیککردن نهادها و کارکردهای دینی و دنیوی و سیاسی و هم پاسکردن دین و دنیا معتقد بود. تجربه تاریخ اسلام و ماقبل از اسلام، آمیختگی دو حوزه عقل و دین را به سود هیچکدام ندانسته است. خرافهزدایی، مقابله با فرقهگرایی، تقویت اسلام مدنی، تمدنی و فرهنگی، رحمانی و اقناعی در مقابل ارعابی و ارهابی، اسلام دیالوگ. جهان اسلام اگر توانسته است درخشانترین فرهنگ و تمدن را داشته باشد، بهدلیل آن بود که اشخاصی که منکر نبوت بودند، همانند محمدبن زکریای رازی را به جرم نوشتن کتاب علیه نبوت، سانسور و محدود نکردند و تکفیر نکردند. بلکه منتقدانی همچون حمیدالدین کرمانی و راوندی با ارائه دلایل مستدل به رازی پاسخ دادند. باید با خلق تجربه مجدد در جهان مدرن، چندصدایی را پاس بداریم، برابری را پاس بداریم. تبعیض را زشت قلمداد کنیم، رهیافت اعتزالی تاریخ را تبدیل به رهیافت آینده مسامحت و تحمل سخن مخالف کنیم. از نظر نواعتزالیون تاریخ گذشته نیست؛ بازآفریننده تاریخ آینده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.