مرد دین و دانش و فروتنی
دکتر سیدمحمد اصغری
یک سال است که جای استادی صاحب درد و دانشمندی متعهد و پرتلاش خالی است؛ جایگاهی که بهزودی ترمیم نمیشود (... لا یسدها شی)! اما همانگونه که خود میگفت: آنجا که حیات است مرگ را چه کار است! مگر میتوان از مرگ استاد ماندگاری چون صادق آئینهوند سخن گفت؟ روح ناآرام و دردینه که همه زیست فرخندهاش جوشش بود و علو و دانایی و فروتنی. چنان با صداقت میگفت و مینوشت که خواننده بیاختیار با او و آرمانهای متعهدش همراه میشد، روابطی صمیمانه با آموزههایش پیدا میکرد و سخنش را میپذیرفت. نهتنها چهره مهربان و متواضع او در سایهروشن دهها جلد کتاب پرثمر و آگاهیبخش و صدها مقاله علمی خودنمایی میکند که روحهای لطیف و بزرگی چون آئینهوند در جانها و وجدانهای بیدار شاگردان و دوستان و دانشجویانش پس از مرگ، تولدی دوباره مییابند و همچنان در زمان جاری و حاضرند. آری مرگ را یارای آن نیست که پیرامون احیاگران زندگیبخش جرئت و جسارت گامزدن داشته باشد. «هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق ثبت است در جریده عالم دوام ما»! هنر آئینهوند تنها تعلیم و آموزش دانستهها و «معلومات» نبود. معلومات را از هر صاحب معلومات یا «محفوظاتی» میتوان آموخت. «صادق» با خلوص و صداقت و اخلاصی که داشت، در جان و روان دانشجو و در ساختمان دل مخاطب دست میبرد و با منش و مهارتی که داشت در اعماق روح شنونده یا خواننده نفوذ میکرد و صدالبته چنین است که به گفته زندهیاد دکتر شریعتی، گاه کسی با یک دیدار با یک سخن و حتی با یک نگاه «استاد» آدم میشود و گاهی هم سالها تدریس و تعلیم و رفتوآمد و معاشرت ثمری نمیآورد و بستگی و محبت و علاقه نمیسازد. بیاغراق آئینهوند مجموعهای از صفات و ملکاتی بود که یک معلم میتوانست داشته باشد. گاه جان آگاه و روح زلال و دانش و فروتنی او در سکوت و نگاه پرمهرش بیشتر از هر فریادی فیاض و آموزنده بود و به قولی، حرفها و معانی در جان او و در وجود او «اندام گرفته»! بود و چنین بود که سخن و سکوت و رفتار و گفتار او همه درس بود و درس: «حرف و گفت و صوت را بر هم زنم تا که بی این هر سه با تو دم زنم» از سوی دیگر، نفوذ کلام و توفیق آئینهوند آن هم با سنوسالی نهچندانزیاد، از شیفتگیاش در پیشگاه عدالت و دانایی و معنویت مایه میگرفت. بستگی به «حق» و ارادت صمیمانهاش به دودمان پیامبر رستگی و آزادگی را برای او به ارمغان آورده بود. این حقمداری و عشق به آلعلی در آثار و نوشتههای او موج میزند؛ علاقه مقدس و سرشاری که در عین اتصال به ریشه، انطباق با نیازهای امروزین جامعه را نادیده نمیگرفت و بهاصطلاح نه «سنت» را قربانی تجدد میکرد و نه به ضرورتهای زمان و نیازهای عصر جدید، بیتوجه و بیاعتنا بود و برایناساس معتقد بود ما ایرانیان اسلام را از صمیم جان برگزیدیم و به مرامهای امویان و عباسیان وقعی ننهادیم. دین خدا را فرا گرفتیم بیآنکه دینی از عرفان بر دوش کشیم. به وادی معرفت و «فتح دلها» که رهاورد پیامبر خدا و خاندان برگزیدهاش بود روی نهادیم و دل سپردیم و چه کسی است که فاصله دور و دیرپای «فتح نظامی» و «فتح دلها» را درنیابد! آئینهوند بسیار فروتن و عفیف بود و در عین تفکیک میان «عظمت و قدرت»، دو صنعت «عدل و عفت» را ذاتی حاکمان و کارگزاران اسلامی معرفی میکرد. حدود دو ماه قبل از مرگ نابهنگام او، در دفترش حضور داشتم و بحثی راجع به عدالت و دادگری مطرح شد. چند جمله کوتاه را بریدهبریده و آرام گفت، اما دنیایی از معانی ژرف و عمیق را در همان عرضه کرد و با چه خلوص و فروتنی و صداقتی گفت: در نگاه علوی عدالت باید صنعت ذاتی حاکم اسلامی باشد تا در آزمون قدرت کامیاب شود، در غیر این صورت، سقوطش حتمی است و گفت عفت توأم با عدالت است. عفت نظارت بر نفس حاکم است تا امانت را در پنجه قدرت او در امان نگهدارد. عدالت چهره بیرونی حکومت دینی و عفت چهره درونی آن است و... . با این معانی علمی و آرمانهای عقیدتی، همان سان که خود میگفت، انتخاب رشته درسی و تحصیلی تاریخ اسلام برای آئینهوند، اتفاقی و اضطراری نبود، علاقه به حقیقت و عشق و اشتیاق به زدودن غبار قرنها ستم و تحریف، خصوصا از چهره تاریخ تشیع، در این انتخاب نقش تمام داشت و کاوش در زوایای مغفول تاریخ و کشف و تبیین رمز و رازهای ناشناخته و نمایانکردن مظلومیتهایی که صاحبان «زر و زور و تزویر» بر تاریخ و بر انسانهای آزاده تحمیل کردهاند، انگیزههای پاک و مقدسی بود که او را مشتاقانه به عرصههای «تحقیق» در تاریخ کشاند. هدفها و انگیزههایی که در نهایت خاستگاه آثار و مقالات پرثمری شد و در فرجام از آن روح ناآرام و پرتلاش چهرهای فروتن، اما ماندگار آفرید. چهرهای حقا ماندگار! با قلمی که «عدالت و عفت و معنویت» از آن نیرو میگرفت و برکت از آن میجوشید. آئینهوند استاد صاحب دردی است که میسوخت تا معبد اخلاق و دادگری را روشن نگهدارد خداوند او را با محبوبانش محشور فرماید. روحش شاد و یادش مستدام باد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.