|

یادداشتی درباره فیلم «کفش‌هایم کو؟»

روایتی از یک فراموشی تلخ

کورش جاهد

آخرین ساخته کیومرث پوراحمد درباره مرد میان‌سالی به نام کاوه (با بازی رضا کیانیان) است که به‌تازگی دچار فراموشی شده و رفته‌رفته به‌طور کامل وارد مراحل وخیم‌تر بیماری آلزایمر می‌شود؛ بیماری رنج‌آور و رقت‌انگیزی که به نظر می‌رسد نتیجه زندگی ماشینی و تنهایی انسان معاصر و البته آمیخته‌شدن زندگی مدرن با تکنولوژی‌های مدرن امروزی مانند اینترنت و کامپیوتر و سایر ابزار مدرن بوده و در فیلم اشاراتی هم به آن می‌شود. به‌گونه‌ای که شاید انسان امروز درحال واگذاری تمام‌وکمال حافظه خود به ابزارآلات تکنولوژیک و تهی‌شدن از یاد و خاطره و هویت فردی و اجتماعی است. فیلم «کفش‌هایم کو؟» با اشاراتی به تاریخ‌های مهم تقویم ایرانی از قبیل تاریخ «انقلاب مشروطه» و اشاره به «کودتایی ننگین»، از زبان شخصیت اصلی آغاز می‌شود درحالی‌که کاوه در حال جست‌وجوی تاریخ فوت پدرش در تقویم است. گذشته از پرداختن سراسر فیلم به علائم و نشانه‌های رفتاری فردی که مبتلا به این بیماری تلخ و جانکاه است، فیلم به احتمال زیاد دربرگیرنده این جنبه‌های نمادین و فرامتن هم هست. بدین‌معنی که شخص مبتلا به آلزایمر با توجه به اشارات تاریخی ابتدای فیلم و همچنین زندگی در زمان حال و فراموشی هرآنچه به گذشته مربوط است، می‌تواند نماد جامعه و مردمی باشد که به شیوه‌ای نمادین از فقدان «حافظه تاریخی» رنج می‌برند و همان‌طور که مشاهده می‌کنیم، این شخصیت نمادین مهم‌ترین اتفاقات زندگی عاطفی و شخصی‌اش را هم به یاد نیاورده یا به شیوه‌ای بسیار تلخ و غیرعادی به یاد می‌آورد و البته دختر جوانش که به‌عنوان نماینده‌ای از نسل جوانان امروز، حتی قادر به بیان روان‌ترین و ساده‌ترین جملات فارسی نیست! مسلما همان‌طور که انتظار می‌رود، محور اصلی این فیلم را بازیگری رضا کیانیان و توانایی‌های جالب بازیگری او به پیش می‌برد. هرچند در بسیاری مواقع، این شکل از بازیگری اندکی غلوآمیز و حتی خارج از لحن کلی فیلم هم به نظر می‌رسد. مردی میان‌سال با نام معنی‌دار «کاوه» که سال‌ها قبل همسر و دختر کوچکش او را ترک کرده و به خارج از کشور رفته‌اند و اکنون دختر جوانش بیتا، پس از سال‌ها از خارج بازگشته تا پدرش را که مبتلا به بیماری آلزایمر شده، ملاقات کند. اما با بازگشت بیتا از خارج، عموی دختر (با بازی مجید مظفری) به شکل عجیبی دچار تشویش و نگرانی شده، چراکه همان‌طور که بعدا متوجه می‌شویم، یکی از افراد مؤثر در دوری و جدایی برادرش کاوه از همسرش و سفر او به خارج از کشور، خود این برادر است. از سوی دیگر، در طول فیلم، خوانده‌شدن ترانه‌های پاپ قدیمی از زبان شخصیت‌های محدود فیلم و حتی نشان‌داده‌شدن نوارهای کاست که امروزه دیگر از یادها رفته‌اند، اشاره‌ای مشخص به گذشته‌ای نه‌چندان دور از خاطرات زندگی این مردمان دارد که فیلم با استفاده از این ترانه‌ها، به‌طور مداوم ذهن بیننده را به این رویکرد نوستالژیک جلب می‌کند. چنان‌که حتی به‌طور مستقیم اشاره می‌شود گویا بیماران مبتلا به آلزایمر فقط از طریق شنیدن اصوات موسیقی و ترانه و شعر است که می‌توانند اندکی گذشته را به یاد آورده و حال بهتری را تجربه کنند. هرچند صرف‌نظر از این اشاره پزشکی در مورد علائم بالینی آلزایمر، می‌تواند جنبه‌ای نمادین از همان رویکرد فرامتنی فیلم هم به‌شمار بیاید. به‌گونه‌ای که گویا این جامعه نسیان‌زده و فراموشکار، فقط‌وفقط از طریق ترانه‌های خاطره‌انگیز است که می‌تواند اندکی با گذشته خود رابطه برقرار کند و در سایر مواقع متأسفانه در روزمرگی زمان حال و در رنج و عذاب و ناباوری به سر می‌برد... . اما گذشته از این نگاه نمادین و تشبیه فرد مبتلا به آلزایمر به مردمان جامعه‌ای فراموشی‌زده، فیلم کم‌کم روایت قصه‌ای قدیمی و ازیادرفته را پیشِ‌رو قرار می‌دهد که درنهایت هم با آمدن مادر بیتا از خارج و پیوستن او به همسر سابق و دختر جوانش و البته بحث و درگیری لفظی عمو و مادر بیتا در حضور کاوه، گره‌گشایی می‌شود... زن جوانی که در زمان کودکی بیتا، بنا بر نقشه و دسیسه پدر کاوه، مجبور به طلاق از همسرش شده و در مدت‌زمانی که همسرش درصدد تماس با او بوده، او در زندانی در خارج از کشور به سر می‌برده و بالاجبار قادر به تماس با همسرش کاوه نبوده و به این دلیل کاوه کم‌کم از تماس دوباره با این زن، نا امید شده است. چندی بعد هم بنا بر دسیسه اطرافیان و البته فرامین پدر مقتدر خانواده، عکس ساختگی عروسی مجدد کاوه را هم برای این زن در خارج می‌فرستند تا او را به‌کلی از مهر و عاطفه همسرش ناامید کنند! ... درحالی‌که کاوه سال‌ها در انتظار پاسخ نامه همسرش از خارج به‌سر می‌برده و یک‌بار هم که نامه‌ای از این زن برایش ارسال شده، اکنون بنا بر اعتراف برادرش، نامه در گذشته هرگز به دست او نرسیده است!... زنی که هرچند در گذشته فراموش شده، اما اکنون بازگشته تا شاید مرهمی بر درد فراموشی همسرش کاوه باشد و احیانا بتواند با مراقبت‌های مهربانانه‌اش، از رنج‌های کاوه و فراموشی او اندکی بکاهد... . درمجموع، فیلم ضمن داشتن لحظات طنزآمیز گذرا، عمدتا دارای لحظات عاطفی دردناکی است که به مواجهه تلخ کاوه با گذشته و از دست‌دادن فرزندش بیتا و تداعی خاطرات کودکی او به صورت لحظاتی بریده‌شده از گذشته به حال، به تصویر کشیده می‌شود. همچنین مواجهه دردناک و رقت‌انگیز کاوه با هر تصویری که او را به یاد پدر مقتدر و ظالمش می‌اندازد، به‌نظر ریشه همه این مشکلات را در اعمال ظاهرا دلسوزانه و در اصل ظالمانه پدری می‌انگارد که با دخالت‌های بیجا و مقتدرانه‌اش، سعی در بهبود وضع زندگی پسر ارشدش داشته، اما در عمل نتیجه‌ای جر تنهایی، ابتلا به فراموشی و آلزایمر و رنج و درد برایش نداشته است. «کفش‌هایم کو؟» روایتی از یک فراموشی تلخ است که روایت آن با وجودی «مردانه» آغاز شده، اما نگاهی «زنانه»، پایان امیدبخش آن است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.