درباره اقلیتهای تئاتری
اکثریت انکارناشدنی
پگاه طبسینژاد
میخواهم از امیدم به اقلیتهای تئاتری بنویسم؛ اقلیتی که شاید اکثریتی باشند لبریز از پتانسیل، توانایی، انگیزه و جسارت؛ اما من به آنها میگویم اقلیت تئاتری به دلیل مهجوریتشان، به دلیل دستهبندیشدنشان براساس جنسیت، سن یا قدرت اجتماعیشان. در این دستهبندی «قدرت» جایگاه اول را دارد که میتواند جنسیت و سن را تحت نفوذ قرار دهد. یعنی حتی اگر جنسیت یا سن یا هر دو (جنسیت و سن)، فردی را در دسته این «اقلیت گمنام» قرار دهد، کافی است او از «قدرت» بهرهمند باشد («قدرت»مند باشد)، یعنی به هر روشی به منبعی از قدرت اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی متصل باشد تا از مجموعه این اقلیت گمنام خارج شود. البته تأثیر این عوامل در تشکیل این اقلیت در گرایشهای مختلف تئاتری نیز متفاوت است. بهعنوانمثال اگر بخواهیم جنسیت را بررسی کنیم میبینیم در گرایش بازیگری در ایران تفکیک یا بهتر بگویم تبعیض جنسیتی کمتر نمود پیدا میکند به دلیل ساده نیازمندی به هر دو جنس زن و مرد برای بهتصویرکشیدن یا نمایشدادن بازتابی از زندگیای که این دو جنس، دو نقش اساسی در آن ایفا میکنند. اما در گرایش کارگردانی هیچ ضرورتی برای استفاده از دو جنس برای خلق این تصاویر یا نمایشها وجود ندارد. یک جنسیت هم میتواند از پس این کار برآید، پس جنسیت دیگر میتواند حذف یا کمرنگ شود. اگر به گرایش کارگردانی در ایران نگاه کنیم، جنسیت زن میتواند او را در این اقلیت دستهبندی کند، مگر اینکه امتیازهای دیگر چون سن یا قدرت بتواند بر جنسیتش فائق آید. پس اینجا اقلیت - در اینجا کارگردانان زن- از طریق «حمایت»شدن میتواند در جامعه فعال باشد، نه از طریق «حقوق» انسانی- اجتماعیاش. اینجا میتوان دید که چگونه ساختار قدرت بر پایه هویتهایی چون (جنسیت، نژاد، وضعیت اجتماعی- اقتصادی و...) شکل گرفته و چگونه اینها میتوانند بر زندگی و روند رشد حرفهای این اقلیت تأثیر بگذارند حتی زمانی که او به آنچه که در حال اتفاقافتادن است آگاه نیست و چهبسا از وضعیت خود و پیشرفتی که در این محدوده «اقلیت گمنام» میکند، راضی است. یکی دیگر از عواملی که میتواند مورد بررسی قرار گیرد، «سن» است. جامعه جوان، شاید حتی باید گفت بسیار جوان، دهه هفتادیها و دانشجویانی که هر سال فارغالتحصیل میشوند و تشنه کار و تجربه حرفهایاند، همه میانگین سنی پایینی دارند. این میانگین سنی پایینشان لبریز است از پتانسیل برای تئاتر ایران؛ پتانسیلهایی که اگر رویشان سرمایهگذاری شود و امکان بروز پیدا کند، میتواند نیرو، تفکر و زبان جدیدی به تئاتر ما اضافه کند، بیآنکه چیزی کم کند. این نسل جوان میتواند خودش باشد بیآنکه مجبور باشد برای دیدهشدن، شبیه و جذبِ اکثریت شناختهشده یا حرفهای شود. چه جایگاهی برای این نسل جوان وجود دارد؟ چند سالن تئاتری به این اقلیت مهجور که جمعیتش بهطور فزایندهای رو به رشد است اختصاص داده شده؟ چه سیاستهای پیوسته مدیریتی برای این نسل جوان تئاتری، کارگرداناولیها و بازیگراولیها وجود دارد؟ در بحثهای فمینیستی واژهای وجود دارد با عنوان «Intersectionality» که شاید نزدیکترین ترجمه به آن «تقاطع باوری» باشد. «تقاطع باوری» به ما کمک میکند برای آگاهی از این واقعیت مسلم که چگونه یک انسان ممکن است بهطور همزمان براساس جنبههای گوناگونی از هویتش مورد تبعیض قرار بگیرد. «تبعیض متقاطع»، به گونههای متفاوت تبعیض بازمیگردد که در هم آمیخته شده و جداناشدنی هستند؛ اشکال گوناگونی از تبعیض که همزمان رخ میدهند؛ برخوردهایی که جداجدا اثر نمیکنند بلکه یک سیستم تشکیل میدهند و با هم عمل میکنند و این مجموعه بر تساوی حقوق و موقعیتهای انسانی - اجتماعی گروه سرکوبشده تأثیر مستقیم میگذارد. گرچه این باور در ابتدا در بحثهای فمینیستی در جهت شناخت بیشتر سرکوب زنان در جامعه به کار رفته اما امروزه جامعهشناسان در تلاشند این نظریه را به عموم مردم جامعه و اقلیتهای اجتماعی بسط دهند. بهکارگیری نظریه «تقاطع باوری» میتواند برای رسیدگی به تبعیضهای متعددی که همزمان بر این «اقلیت گمنام» اعمال میشود و آسیبشناسی تساوی حقوق و موقعیت اجتماعیشان به ما کمک کند. زنان و نسل جوان بهطور مشخص در تئاتر ما در اقلیت واقع شدهاند. ما نیازمند طراحی سیستمی پویا و تقاطع باور هستیم برای ایجاد فضایی برابر برای فعالیت اقلیتهای گوناگون تئاتریمان. اما سؤال اینجاست که در تئاتر ایران کدام افراد حقیقی یا حقوقی، گروههای تئاتری، سازمانهای خصوصی یا شاید از همه مؤثرتر، مدیران دولتی ممکن است به چنین نظریاتی بها دهند. امید من به همین دولت جدید است و به سیاستگذاریهای فرهنگیاش؛ به اینکه دوباره یک بخش ویژه باز نشود برای زنان، برای جوانان؛ بلکه تساوی حقوق انسانی- اجتماعی تحت عنوان «تساوی بهرهمندی از امکانات تولید و عرضه تئاتر» برای این اقلیتِ گمنام در نظر گرفته شود. حداقل، امکان ورود برای همه یکسان باشد. اینکه در این سیاستگذاریهای فرهنگی دولت جدید که تأثیر مستقیمی خواهد گذاشت بر سیاستگذاریهای تئاتری ما، این اقلیتِ لبریز از پتانسیل، جایگاهِ برابر خود را به دست آورد؛ که سیاستگذاریهای سالنهای تئاتری مشخص باشد، که کارگردانهای زن برای گرفتن سالنهای اجرائی تا به این حد بیتکلیف نباشند، که نسل جوان، کارگرداناولیها، بازیگراولیها، طراحاولیها و نویسندهاولیها با هم و در کنار هم رشد کنند و زبان، تفکر و گروههای خودشان را تشکیل دهند؛ بهجای آنکه از هم جدا شوند و برای امید به آیندهای روشنتر چارهای نداشته باشند جز آنکه جذب گروههای حرفهای شوند. امیدم به درک این حقیقت است که این گروه بزرگ، اقلیت نیست، اکثریتی است انکارناشدنی؛ اکثریتی که باید همین امروز، آنها را دید و برای حقوقشان برنامهریزیهای پیوسته کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.