|

به مناسبتِ اجرای مجددِ خرس

از چخوف بدم می‌آمد

روزبه حسینی

به گمانم 13 سال پیش بود که به خواستِ آرزو عالی، پذیرفتم نمایش‌نامه‌ «خرس»ِ چخوف را به‌اصطلاح تنظیمی برای اجرائی عروسکی کنم. من جدا از چخوف بدم می‌آمد. عزیزی می‌گوید من خودآزارم و ظاهرا همین «خودآزاری» انگیزه اصلی این چالش شد. انصافا باید بگویم آنچه در ادبیاتِ مبتذلِ نقد می‌گویند که فلان اثر دارای ستون‌هایی چنان و چنین است، بهترینِ توصیفِ البته مبتذل برای نوشته‌های چخوف است. ناگزیر، سراغِ دیگر آثار چخوف رفتم تا مروری دیگر کنم بر چیستی هستی او در یک «خودآزاری»ِ تمام‌عیار؛ چه خوش البته که با برگردان‌های روان و سلامتِ «سریژ استپانیان». طبیعتا در برگردان چیزی از ویژگی‌های زبانی یک اثر دستگیرت نمی‌شود و آن کسان که فی‌المثل درباره زبانِ فالکنر یا بورخس حرف می‌زنند و فالکنر را از طریقِ ترجمه‌های صالح حسینی و بورخس را از برگردان‌های احمدِین (اخوّت و میرعلایی) می‌شناسند، شما بگویید ایشان دقیقا درباره چه چیز دارند حرف می‌زنند!؟ پس اگر می‌دانستم که «خرس»، از کمدی کلام و موقعیت و اشتباهات، به صورت هم‌زمان بهره برده، در بخشِ کلام چیزی عایدم نمی‌شد مگر به خلق زبانی دوباره. از سوی دیگر اندیشه چالشگرِ چخوف در حوزه روابط طبقاتی (به‌ویژه فئودالیته و بورژوازیته) و آدابِ مترتب بر احوالِ اشخاصِ این طبقات، بسیار اساسی و بنیادین است. از سوی دیگر همان ستون‌های مبتذلِ مذکور، اجازه درهم‌ریختنِ مطلقِ نمایش‌نامه را به منِ قرنِ بیست‌ویکمی نمی‌داد. حال این خوش است یا ناخوش که نتوانی اثری را از ستون‌های آن بکَنی یا آنها را دور بریزی، قضاوتش با شمایان. باری؛ چند راهکار به ‌نظرم رسید برای خوانش، بازخوانی، دراماتورژی، تنظیمِ عروسکی یا هرچه تو بگویی‌اش: الف. بازنویسی مجددِ زبان و بهره‌گیری از کمدی تکرار در کلام برای ساخت فضای مفرح برای مخاطبِ بزرگ‌سالی که باید دلیلی برای تماشای نمایشی از قرنی دیگر افزون بر هرآنچه بوده، داشته باشد؛ و در نتیجه رسیدن به زبانی که برای مخاطب فارسی‌زبان، لحظات و ظرایفی قابل‌فهم داشته و افزون بر آن، لبخند بر لبانش بنشاند. ب. جداسازی عروسک از عروسک‌گردان و واردکردن ایدئولوژی التقاطی بین اندیشه‌های امروز و دیروز در عروسک‌گردان (انسانِ جدا از عروسک) که خود در ساخت فضای تضادگرایانه، ایجاد نوعی از کمدی ذهنی کند. پ. پیشنهاد فضا/ صحنه‌ای برای اجرا در محیطی غیرمتعارف: استخری از توپ در شکلی شبیه به سیرکِ کودکانه! ت. ترکیب عروسک‌های شبه‌خیمه، دستکشی، سایه و البته عروسک‌گردانان، در اجرای متن و فرامتن. این خوانش از نمایش‌نامه «خرس»، در جلد دوم «وقتی عروسک‌ها ساکت‌اند» (به قلم این بنده کمترین) از سوی نشر افراز منتشر شد و نهایتا با طراحی بصری و اجرائی متفاوتی از مکتوبه مذکور، در سال 1386 در بخش نمایش‌های عروسکی جشنواره بانوان اجرا و موفق به دریافت جوایز کارگردانی، طراحی و عروسک‌گردانی شد و عاقبت در اجرائی در سالنِ گوشه نیاوران، مغفولِ تاریخ و تماشاگر. اکنون بار دیگر به همت آرزو عالی (با تغییرِ یکی از عروسک‌گردانانِ آن اجرای پیشین) از نهم تا پایان اردیبهشت‌، در تماشاخانه‌ موجِ نو، هر شب ساعت 19 به صحنه می‌رود. امید دارم که این‌بار، نوبتی دیگرگون باشد و «خودآزاری»ِ آن هنگامه‌ پیشین و امروزِ این روزگار را، درمانی دیگر!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.