گفتوگو با پروفسور کریستین بیه
پرفورمنس اعتراض است
سپیده شمس: پروفسور کریستین بیه، استاد تئاتر و رئیس پژوهشکده تاریخ هنر و اجرای پاریس اوئست است که چندین کتاب درباره تئاتر و پرفورمنس دارد؛ کتابهایی مثل «تئاتر چیست؟»، «تراژدی و روایت مرگ در فرانسه»،«ارتباطات: پرفورمنس»، «تئاتر فرانسه در قرن هفدهم» و... . در روزهای آخر فروردین، پروفسور بیه برای شرکت در «هفته ایرانی پرفورمنس» به ایران آمده بود. پروفسور بیه، به دعوت یکی از شاگردانش، دکتر یاسمن خواجهای، مدیر بخش بینالملل مؤسسه فرهنگی - هنری فانوس هنر - که زحمت ترجمه گفتوگو را هم متقبل شد- و ندا شاهرخی، مدیر هنری این مؤسسه، در هفته ایرانی پرفورمنس شرکت کرده بود، این برنامه به همت این مؤسسه و با مشارکت تالار مولوی و پژوهشکده تاریخ هنر پاریس برگزار شد. متنی که در ادامه میخوانید، گفتوگویی است با کریستین بیه، درباره تئاتر و پرفورمنس.
از نظر شما زیباییشناسی پرفورمنس در چیست؟ زیباییشناسی عمومی برای پرفورمنس وجود ندارد، درواقع نمیتوانیم بگوییم که پرفورمنس، تنها یک زیباییشناسی خاص هم دارد، بلکه میتوان از منظرهای مختلفی، زیباییشناسی پرفورمنس را دید. اما چیزی که میتوان بر آن تأکید کرد این است که پرفورمنس، اینجا و در همین لحظه اتفاق میافتد. مشکلی که هست اینکه میتوانیم تعریفهای بسیاری از پرفورمنس داشته باشیم. یک تعریف خیلیخیلی گسترده از آن، این است که پرفورمنس، انجام کاری در لحظه اکنون است در مکانی که دارند ما را نگاه میکنند و با یک قصد و نیت هنری. این یک تعریف باز از پرفورمنس است؛ تعریفی که میتواند شامل چیزهایی باشد که لاجرم تئاتر نیستند، چیزهایی مثل آیینها یا حتی ورزش. پرفورمنس حتی میتواند در اجرانکردن رخ دهد؛ هیچ داستانی اجرا نشود، هیچ شخصیتی وجود نداشته باشد و اینکه شخص فقطوفقط خودش باشد و خودش در مقابل نگاه دیگران، در غیبت اجرا و بازنمایی، عکسالعمل نشان دهد؛ یکجور دورشدن از ایده تئاتر سنتی و کلاسیک و دراماتیکی که ما میشناسیم. میتوان گفت پرفورمنس یکجور دهنکجی به تئاتر دراماتیک و آن چیدمان پرقدرت ساختار ارسطویی درام است؟ یکجور شالودهشکنی از ساختار ارسطویی درام. دهنکجی و مسخرهکردن که نه! اما بههرحال پرفورمنس، ارتباطش را با اجراهای دیگر، اجراهای متکی بر درام، قطع کرده و باعث شده که یک خلأ این وسط ایجاد شود. اگر پرفورمنس را بهعنوان هنر پرفورمنس و اجرا در نظر بگیریم، همانطور که گفتم، درواقع ما یک جدایی داریم بین داستان نمایشی و شخصیتهای نمایشی و ... بهخاطر اینکه در پرفورمنس حضور هنرمند مهم است و کاری که انجام میدهیم. درواقع پرفورمنس از چیزی به وجود میآید که داریم انجام میدهیم. در اجرای پرفورمنس بهخاطر اینکه همه المانها و عناصر را به تماشاگر نمیدهد و از سویی نه داستانی دارد و نه شخصیت و نه حتی متنی با آغاز و پایان و میانه، سبب میشود تخیل تماشاگر بیشتروبیشتر درگیر شود تا در تئاتر. به این معنا که در پرفورمنس تماشاگر و تخیل او بسیار اهمیت دارد و تماشاگر شریک بازی است نه بیرون بازی... . بستگی دارد که تعریف ما از تئاتر چه باشد؟ اگر منظورمان از تئاتر، تئاتر دراماتیک با وجود دیوار چهارم است، باید بگویم تماشاچی، در یک تئاتر با دیوار چهارم هم با تخیلش در اجرا شرکت میکند، نه با بدنش. درواقع تماشاچی تئاتر میداند که نمایشی توسط بازیگران اجرا میشود و سعی میکند چیزی را تصور کند که تئاتر او را به تصور وامیدارد. به گفته دیگر در تئاتر هم یک بخش بزرگ و مهم تخیل است بهخاطر اینکه ما درواقع داریم از کار بازیگران به نحوی حمایت میکنیم و به آنها اجازه میدهیم ما را وارد فضایی کنند که قرار است تخیل کنیم. این در تئاتر غربی کلاسیک متداول است اما تئاتر غربی کلاسیک، تنها فرم تئاتری محسوب نمیشود. در تئاتر سنتی در جاهای مختلف جهان اگر دقت کنیم چیزی به نام دیوار چهارم وجود ندارد همانطور که در تئاتر معاصر و در پرفورمنس هم دیوار چهارم حذف میشود. درواقع، تئاتر معاصر، اجرای آدمهایی است که اینجا و اکنون وجود دارند و به تماشاچیهای مختلف این امکان را میدهند که در برابر آنچه به آنها پیشنهاد میشود، چیزی را تصور کنند. اما چیزی که درباره پرفورمنس معاصر هست و هنر پرفورمنس نام دارد، رادیکالتر از اینهاست. ایده پرفورمنس از اینجا و اتفاقی که همینجا دارد رخ میدهد، شکل میگیرد؛ رخدادی که تعبیر و تأویل را در اکنون باز میگذارد تا تماشاچی آنچه را دوست دارد تخیل کند. در سخنرانیای که داشتید به این نکته اشاره کردید که تئاتر معاصر و پرفورمنس برای ایجاد فاصلهای با سینما که آن هم کارش بازنمایی است به ریشههای تئاتر سنتی نیاز دارد؛ همان مواردی که الان در پرفورمنس به آنها دقت میشود، مثل برداشتن دیوار چهارم، حضور بدون نقش، بازیکردن در همین لحظه و بازخوردگرفتن از تماشاگر، دیدنش و ارتباط با آن کس که ایستاده و ما را مینگرد... . درواقع همان ایده جداسازی از ایده اجرائی است که وجود داشته... اما راه تئاتر آوانگارد و پرفورمنس، الزاما دوباره بازگشتن به تئاتر سنتی نیست اگرچه از همان سیستمها و راهکارهایی که در تئاتر سنتی وجود دارد برای اجرای معاصر میتوان استفاده کرد. اما هنر پرفورمنس قصد و نیتش این نیست که به عقب برگردد و در مسیرش به سمت جلو، از سیستمها و راههایی استفاده کند که خیلی قدیمی محسوب میشوند. باید توجه داشته باشید که ایده ما این نیست که تئاتر سنتی و قدیمی خیلی بهتر از تئاتر معاصر ماست اما این تداوم و پیوستگی که بین تئاتر خیلیخیلی قدیمی و تئاتر معاصر و آوانگارد وجود داشته و هنوز هم وجود دارد، مسئله مهمی است. با وجود اقبالی که به تئاتر تجربی و اجراهای پرفورمنس و ایدهمحور و بداهه هست، به نظر شما تئاتر دراماتیک به کجا میرود؟ در فرانسه، تئاتر دراماتیک و پرفورمنس هر دو با هم به جلو میروند. همانقدر ایبسن، خوب اجرا میشود که پرفورمنسهای بدون متن در گالریها. شاید به این فکر کنیم که پس پرفورمنس به چه دردی میخورد و دلیل وجودیاش چیست؟ میتواند این باشد که میخواهیم تئاتر قبل از ایبسن را ببینیم، نه با دید تئاتر کلاسیک و نه مثل تئاتر دراماتیک بلکه مثل تئاتر پرفورمنس آن را ببینیم. بحثی که درباره تئاتر دراماتیک وجود دارد این است که اقتدار متن، گاهی در برابر ایده چنان قاطع است که اغلب ایدهها را به انزوا میراند و حضور بیبدیل خودش را اثبات میکند. این اقتدار که حاصل پیشینه سالها حضور متن در تئاتر است سبب شده که جا برای بسیاری از شیوههای اجرائی که متکی به متن نیستند، کم شود؟ خوب است با یاسمن خواجهای، شاگرد من، در اینباره صحبت کنید که موضوع سخنرانیاش، همین بود. اما باید بگویم، تحکم متن مسئلهای نیست که مختص ایران باشد و بحث اقتدار متن و اتکا به متن در اجرا در همهجای دنیا هست اما مسئله این است که ما میتوانیم پرفورمنسهایی با متن هم داشته باشیم. البته شعرخوانی (دکلمه) هم میتواند جزء پرفورمنس باشد و کسی شعری را با حال و هوا و حس خودش بخواند. چیزی که برایم عجیب است اینکه در پیشنهادهایی که ما برای اجرا در هفته پرفورمنس داشتیم تقریبا همهشان بدون کلام بودند در صورتی که پرفورمنس به ما نمیگوید حرف نزنیم؛ میگوید هیچ نقشی را اجرا و بازی نکنیم. اینکه بگوییم من بهعنوان یک هنرمند اینجا حضور دارم و نقشی را بازی نمیکنم؛ خودش یک پرفورمنس به معنای واقعی است. اینکه هنرمند در این لحظه در مکانی حضور دارد، بدون آنکه نقشی بازی کند و این لحظه دوباره تکرار نمیشود. این لحظه و رخدادهایی که در آن روی میدهد، بداهه است. این تعریف شما از پرفورمنس است؟ اما بسیاری از پرفورمنسها بارها اجرا میشوند... . بله دقیقا. درهرحال چیزی که درباره پرفورمنس وجود دارد، این است که اصولا تکرارش نکنیم و همه چیز در لحظه رخ دهد اما دو نکته در پرفورمنس هست؛ یکی اینکه منعی ندارد هنرمند خودش را برای اجرا آماده کند بهویژه وقتی قرار است یک پرفورمنس حرکتی داشته باشیم. از سویی، هستند پرفورمنسهایی که دوبارهودوباره انجام میشوند. باید بگویم در اینجا هم هیچ تئوری کاملا دقیق و چارچوب خیلی محکمی برای اجرای پرفورمنس وجود ندارد. اگر بخواهیم فکر کنیم پرفورمنس این است که هنرمند اینجا و اکنون برای یکبار و با یک تماشاچی واحد حضور داشته باشد، همیشه هم اینطور نیست. هنرمندهای مختلفی هستند که چندینوچندبار، برای تماشاگران متفاوت، یک پرفورمنس را اجرا میکنند. خب، اینجا میتوانیم بگوییم که اتفاقها هربار یکی نیست. اگر بخواهیم اینجوری نگاه کنیم میتوانیم بگوییم که تئاتر روی صحنه هربار، کاملا اجرای قبلیاش نیست و تئاتر هم هیچوقت یک اجرا نیست و مدام تغییر میکند؛ مسئلهای که بهسادگی به ما نشان میدهد تئاتر یک پرفورمنس است. اما پرفورمنس، تئاتر نیست... . هنر اجرا، با تئاتر مقابله میکند، اما وقتی تئاتر اجرا میکنیم درواقع داریم نوعی پرفورمنس انجام میدهیم. بستگی دارد که چطور به این ماجرا نگاه کنیم. اگر بگوییم برای انجام یک تئاتر نیاز به یک شخصیت داریم، نه! اما اگر تصمیم بگیریم که یک نفر را جلو گروهی بگذاریم تا نقشی را بازی نکند این گونه میتواند تئاتر پرفورمنس باشد و پرفورمنس، تئاتر. چیزی که خیلی مهم است و شاید نتیجهگیری بحثمان هم باشد، این است که به پرفورمنس یک معنی خیلی محدود ندهیم و تعریف محدودی نداشته باشیم. بستگی به کسی دارد که پرفورمنس را اجرا میکند، میتوانیم بگوییم پرفورمنس چیزی هست که نیست، پرفورمنس، چیزی است که یک نقش نیست، چیزی است که یک پرسوناژ نیست، چیزی است که یک مکان تخیلی نیست، چیزی است که یک زمان تخیلی نیست، پانتومیم هم نیست. پس پرفورمنس در «فقدان» تعریف میشود، در غیبت آنچه که گمان میکردیم برای یک اجرا باید باشد، در نبود آنچه بوده تاکنون؟ درواقع جداشدن از چیزی است که هست، برای خلق دوبارهاش. اینکه فرم و شکلی را بیابیم که از تعریفهایی که از قبل وجود داشته فاصله بگیرد. فکر میکنید با توجه به شیوههای اجرائی نمایشهای سنتی در ایران، نمایشهایی مثل خیمهشببازی، تعزیه و روحوضی را میتوان بهنوعی پرفورمنس دانست؟ البته این فرضیهای بود که هفته پژوهشی پرفورمنس ایرانی برمبنای آن شکل گرفته بود. تعزیه، در معنای عامش از نظر من میتواند جزء پرفورمنس قرار بگیرد چون یکسری کدهایی دارد که آن را در زمره پرفورمنس قرار میدهد اما مسئله اینجاست که کسانی که دارند در تعزیه بازی میکنند، نقشی را ایجاد میکنند یعنی ما با پرسوناژ طرفیم و داستانی را هم روایت میکنند که این دو مورد تعزیه را از پرفورمنس دور میکند اما دو مورد دیگر که تعزیه را به پرفورمنس نزدیک میکند، حضور تماشاگرانی است که دور ایستاده و بازی را نگاه میکنند و در آن لحظه تمام احساساتشان درگیر ماجراست. همه تماشاچیها همدیگر را میبینند و درعینحال دیده میشوند و مورد نگاهکردن از سوی دیگر تماشاگران قرار میگیرند. اینکه هرکدام چه عکسالعملی نشان میدهند، خودش نوعی پرفورمنس است اما پرسش اینجاست که ما داریم یک کار آیینی دینی انجام میدهیم یا یک کار آیینی زیباییشناسانه؟ پرسشی که ما میتوانیم دربارهاش شک داشته باشیم. پرفورمنسهایی که در این روزها در ایران دیدید، چطور بودند؟ جالب بود و جالبترین نکته در پرفورمنسها، تأکید بر نگاه اجتماعی و سیاسی بود. درحالیکه پرفورمنسهایی در جهان وجود دارد که در آنها روی شخص هنرمند تأکید میشود و الزاما نگاه بیرونی اجتماعی و سیاسی ندارند اما همیشه یک نگاه نقادانه در پرفورمنسها وجود دارد، چه در ایران، چه در غرب. حتی اگر پرفورمنس، در فرم، خیلی دقیق و روشن، نگاه نقادانهاش را عیان نکند، اما این نگاه را در دل خود دارد. پرفورمنس، مثل یک اعتراض است. خیلیوقتها، در فرانسه یکسری پرفورمنسهایی توسط معترضان در میدان جمهوری پاریس اجرا میشود. این اعتراض حتی در اجرا و ارائه پرفورمنس هم هست؛ اینکه در مقابل اقتدار متن میایستد و روایت و شخصیت را رها میکند؛ اینکه مکان تئاتری را وامیگذارد و در هر مکان دیگری رخ میدهد... . دقیقا. پرفورمنس، از قاب بیرون زده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.