یک دست صدا ندارد
حدود سه سال از آغازبهکار دولت یازدهم گذشته و این دولت تاکنون بهترین نمره ممکن را در دیپلماسی گرفته است. ازهمینرو انتظار میرود بعد از موفقیت در پرونده دشوار، پیچیده و قدیمی هستهای، اکنون از پسِ اختلافات موجود در منطقه برآمده و با همسایگان نیز روابط تعاملی داشته باشد. انتظاری که لازم است با یک نگاه واقعبینانهتر تعدیل شود چراکه نشانههای تمایل به بهبود روابط و برقراری صلح و ثبات در رفتار دیگر بازیگران منطقه و حتی فرامنطقهای چندان مشاهده نمیشود. برای اینکه درک بهتری از اوضاع و احوال منطقه به عنوان عمق استراتژیک ایران و عملکرد دولت در آن داشته باشیم، خوب است که شرایط موجود را با حدود صد سال قبل مقایسه کنیم. در ابتدای قرن گذشته میلادی که ایران از شمال با ابرقدرت شرق و از جنوب با انگلستان و آمریکا -به واسطه حضور آنها در منطقه و کشورهایی همچون هند- مرتبط بود به چهارراهی استراتژیک و محل زورآزمایی شرق و غرب تبدیل شده بودیم و باید براساس الزامات همان زمان عمل میکردیم اما با گذر این سالها خصوصا بعد از فروپاشی شوروی، شرایط به کلی تغییر کرده و حالا با وجود چالشها و اختلافاتی همچون مسائل حوزه خزر و... با تهدیدی از جنس تهدیدات قرن گذشته مواجه نیستیم؛ بهعبارتدیگر «کلانتهدیدها» به خردهتهدیدها بدل شده و تغییر در ماهیت تهدیدها سبب شده است که اکنون وجود قدرتهای دیگر عامل نگرانکنندهای برای ایران نباشند. در عوض دوران جدید ایجاب میکند مقابله با خطرات ناشی از رفتارهای گروههای تروریستی در دستور کار قرا گیرد و همانطور که شاهدیم مقامات مسئول در ایران نیز سیاست خارجی خود را در منطقه با همین رویکرد تنظیم میکنند. عمدهترین مشکلات و اختلافات منطقهای را با کشورهای حاشیه خلیجفارس خصوصا عربستان داریم. اختلافاتی که ریشه آن را نیز باید در همان قرن گذشته پیدا کرد. در این شرایط نتیجه بهدستآمده در مذاکرات هستهای این تصور را ایجاد کرد که تأکید بر گفتوگو و تعامل در منطقه نیز بتواند راهگشا بوده و به توافقی دیگر بینجامد.این همان انتظار گزافی است که از دیپلماسی منطقهای دولت یازدهم میرود. گزاف است زیرا روشن است توافق بهدستآمده در پرونده هستهای در نتیجه سالها مذاکره و تمایل طرفین به اتمام اختلافات، حاصل شد. ایران میدانست که ادامه کار در مسیر پر از تحریم هر روز سختتر میشود و غربیها نیز در مقابل دریافته بودند که تحریمها اگرچه برای ایران مشکلساز است اما آنها را به نتیجه دلخواه نمیرساند؛ بنابراین با جدیت پای میز نشسته، گفتوگو کرده و این بازی برد- برد را ادامه دادند. همین عزم جزم برای بهنتیجهرسیدن بود که سبب شد مسئلهای همچون دستگیری ملوانان آمریکایی در 24 ساعت، حلوفصل شود درحالیکه اگر چند سال قبل بود، این موضوع میتوانست پروندهای پرماجرا شود. اوضاع در منطقه بهروشنی متفاوت است و میبینیم با وجود تمایل و تلاشهای ایران، دیگر کشورهای حاشیه خلیجفارس تمایلی به حلوفصل اختلافات ندارند و کاملا برعکس روند تعامل ایران و غرب در ماههای گذشته در جهت تشدید اختلافات حرکت میکنند. موضوع تعطیلی سفارت عربستان، مصداق این مدعاست چراکه این کشور با علم به اینکه اعدام شیخنمر مسئلهای واکنشبرانگیز است، دست به این کار زد. حمله تعدادی خودسر به سفارت آنها در تهران نیز بهانهای شد که مسئله حادتر شود. درحالیکه اگر طرفین یک بازی برد- برد را در روابط خود متصور بودند میشد با پرداخت غرامت و دردسر کمتری موضوع را حل کرد اما دیدیم که چطور کشورهای متحد خود را به قطع روابط با ایران ترغیب کرده و حتی این مسئله را به حوزههای دیگری همچون ورزش تسری دادند. یکی دیگر از اختلافاتی که اگر تمایل به بهبود روابط وجود داشت، میشد بهسادگی آن را حل کرد موضوع صدور روادید حجاج ایرانی است که گویا این روزها تحتتأثیر مسائل سیاسی قرار گرفته و کار را به جایی رسانده است که سخنگوی وزارت خارجه کشورمان از دوگانگی گفتار و رفتار عربستان گلایه میکند. عربستان و متحدانش تصور نمیکنند که تخفیف بحرانهای موجود منافع آنها را تأمین کند و بدیهی است تا وقتی که طرف مقابل چنین رویهای در پیش گرفته باشد نمیتوان از دیپلماتهای ایران انتظار داشت یکتنه به میدان رفته و یکباره همه مسائل کهنه و قدیمی را حلوفصل کنند. ضربالمثلي آشنا میگوید: «یک دست صدا ندارد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.