همچنان به جایزههای زنانه نیازمندیم
فیروزه مهاجر
همچنان به جایزههای زنان نیازمندیم. این یک مسئله جهانی است؛ جایزه نوبل ادبیات سال 2015 هم به سوتلانا الکسیویچ تعلق گرفت که از جمله نویسندگان چهره غیرزنانه جنگ است، دقیقا برای اینکه یک نویسنده زن است که صدای شاهدان نادیدهمانده جنگها و فجایع بشری را در یک حوزه جغرافیایی معین واگویه میکند، از جمله صدای زنان را. یکی از مسائل عمده امروز ما نقش، حضور و مسائل و مصائب زنان در جهان امروز و بررسی این همه از دیدگاه زنان است که تا به حال هردو نادیده گرفته شدهاند. بر این اساس مسابقات و جوایز زیادی در دانشگاهها و مراکز مطالعات زنان در جهان برای ترویج آموزش و پژوهش در مطالعات فمینیسم و زنان وجود دارد. آگاهی از این موضوع که زنان همهجا با تبعیض جنسیتی روبهرو هستند و هرکدام به سهم خود و از زاویه دید خود و با توجه به امکاناتی که وجود دارد باید به کاهش آن کمک کنیم، مبنای شکلگیری بسیاری از این جایزههاست. گاهی جوایز بهصورت بورس و اشتغال است، گاهی مخصوص پایاننامهها یا مقالهها، گاهی در زمینه هنر: فیلم، تلویزیون، سینما، موسیقی و...، گاهی جوایز دانشگاهی فقط به دانشجویان خود دانشگاه تعلق میگیرد و گاهی براساس موضوع و برای همه است. البته جوایز زنان فقط به جایزه کتاب محدود نمیشود. گاهی هم جوایز برای دستاوردهایی در زمینه کار عملی در حوزه زنان، مانند کنشگری، پروژههای عدالت اجتماعی، فعالیتهای خدماتی در جامعه، عضویت فعالانه در سازمانهای زنان، کار در زمینه برابری جنسیتی و ترویج حقوقبشر زنان داده میشود. ما هم چند جایزه سالانه یا دوسالانه در این حوزه داریم که به نیازهای متفاوت پاسخ میدهند، اما شکلگیری تندیس صدیقه دولتآبادی که اسفند گذشته دوازدهمین سال تأسیس آن بود، داستان دیگری دارد؛ این جایزه که به کتابهای تألیفی به فارسی در حوزه مطالعات زنان تعلق میگیرد 12 سال پیش به صورت نهادی مستقل در کنار کتابخانه تخصصی زنان صدیقه دولتآبادی سربرآورد و اسمش را از آن گرفت. انگیزه اصلی پشت این جایزه، تشویق به پژوهش جدی، برانگیختن و تقویت تفکر انتقادی و شکلدادن به بحث درباره مسائل روز مرتبط با زنان بود و همچنان هست. در ضمن هدف یاریرساندن و مشورتدادن برای پژوهش در این حوزه بود، با توجه به اینکه در چند دانشگاه نیز از سال 1389، دوره کارشناسی رشته مطالعات زنان داشتهایم و کتابخانه با توجه به تخصصش متعهد به گردآوری آرشیوی از کتابهای حوزه زنان یا به نوعی مربوط به این حوزه برای دانشجویان این دورههای دانشگاهی بود. جایزه سالانه کتاب صدیقه دولتآبادی از آغاز سالانه بوده است و به بهترین کتاب تألیفی فارسی در حوزه مطالعات زنان تعلق میگیرد. در 12 سالی که این نهاد تأسیس شده، شرایط متفاوتی را تجربه کرده و از این شرایط تأثیر پذیرفته است. دو سالی هم به تشویق دوستان جایزه ادبیات زنان را هم اضافه کردیم، اما به دلایلی از جمله مشکل داوری، ادامه نیافت؛ داوری کتاب یک مسئله جدی است. کار ما داوطلبانه است و پولی هم به برنده تعلق نمیگیرد، فقط تندیس صدیقه دولتآبادی را به برنده اهدا میکنیم، اما کار داوطلبانه با داوریای که انتظار داریم جور در نمیآید؛ یعنی این کار وقت زیادی میبرد که هیچیک از داوران انتخابی ما واقعا ندارند. در این سالها برای حل این مسئله نوع داوریها مدام تغییر کرده است؛ سال اول اعضای مؤسس کتابخانه، داور بودند که سعی میکردند در روز تأسیس کتابخانه جایزه را هم بدهند، چراکه خیلی برای تأسیس کتابخانه زحمت کشیده بودند و انگار این جایزهای بود که به خودشان میدادند: یک جایزه کتاب در حوزه مطالعات زنان که هم مشوق پژوهشگری در این حوزه باشد و هم مشوق کتابخوانی. در این زمینه البته چیزی تغییر نکرده. با همه زیروبمها و دشواریها همچنان در طول سال با جدیت همه کتابهایی را که در این حوزه منتشر میشود میخریم، اما الان کتابها را با توجه به موضوع، برای متخصص میفرستیم، فرمهای داوری هم هست که پر میکنند. مهمترین مسئله برای ما این است که کتابها حتما به نابرابری جنسیتی بپردازند و در جهت احقاق حقوق زنان باشند. ما در این 12 سال شش برنده تندیس صدیقه دولتآبادی داشتهایم، اما در سال گذشته متأسفانه باز به این اجماع نرسیدیم و برندهای نداشتیم. مطابق روال همیشگی داوری کتابهایی را که در سال 1393 منتشر شده، با همکاری متخصصان انجام دادیم و مراسم را هم در 19 اسفند برگزار کردیم. اما جایزهای ندادیم. چند سال است که دچار این مشکل شدهایم و هرسال به خودمان میگوییم سال بعد حتما جبران میشود. ملاک برای ارزیابی کتابها براساس معیارهای کلی این است که زمان انتشار کتاب باید بین اسفند دو سال تا اسفند یک سال قبل باشد؛ به فارسی نوشته شده باشد یا در مورد مسائل زنان ایران باشد و به فارسی ترجمه شده باشد؛ در دسترس عموم باشد، یعنی با مجوز وزارت ارشاد و در ایران منتشر شده باشد؛ به یک یا چند مسئله مهم زنان مانند سلامت، بهداشت، تاریخ زنان، خشونت علیه زنان، خاطرات زنان و... بپردازد. کیفیت پژوهش هم مهم است و البته میزان استقبال از آن در بازار کتاب هم میتوانست در صورتی که به سطح خوبی از کتابخوانی میرسیدیم تأثیرگذار باشد. شیوه ارزیابی معمول این است که دو داور یک کتاب را بخوانند و فرم داوری را پر کنند و شرحی هم درباره دلایل رد یا قبول اثر بدهند. اگر دو داور دو نظر مخالف هم داشتند یک داور سوم هم کتاب را بخواند و بعد در جلسهای با حضور تمامی داوران مسئله به بحث گذاشته شود. در هر حال روال ما تا به حال این بوده که همیشه نفر سومی کتاب را خوانده و رأیگیری براساس نظر سه داور انجام شده است. منتها نگاه ما به آثاری که منتشر میشوند در کل نگاه انتقادی است. باید ارزیابی کنیم که چقدر طی کار به اهدافی که خودشان عنوان میکنند وفادار ماندهاند، آیا به همه سؤالهایی که مطرح میکنند پاسخ میدهند، مناسبترین جا برای آنها در ردهبندی مطالعات زنان کجاست، چقدر پاسخگوی اهداف مطالعات زنان هستند که مبحثی به نسبت جدید است و مدام هم نظریه یا دیدگاه نویی به آن اضافه میشود. اگر همه اینها برآورده شود خیلی عالی و ایدهآل است. زبان اثر هم مهم است، اینکه برای مخاطب عام دلنشین باشد و این مشکل اصلی سالهایی بوده است که موفق به اهدای جایزه نشدهایم. معمولا وقتی زبان ساده است کیفیت کار بد است و سطح پژوهش بهلحاظ کیفیت وقتی بالا میرود دیگر مناسب مخاطب عام نیست. کمیت کار هم البته مهم است: چاپ خوب، بدون غلط با نمایه و کتابشناسی و همه ضمیمههای لازم. ارزیابی تأثیر کارمان تا در سطحی گسترده دربارهاش صحبت نکنیم و نقد نشویم ممکن نیست. تأثیر تشویقی روی برخی پژوهشگران داشته که به اهداف خود آنها مربوط میشده است. دغدغه عمدهای که در این سالها داشتهایم این است که پژوهش تنها محدود به نوشتن پایاننامهای شود و تبدیل به کتابکردن و وارد بازار نشرکردن همان یک کار و ادامهندادن به پژوهش در این حوزه. باز هم تکرار میکنم ما به جوایز زنان نیازمندیم. مهمتر از همه برای اینکه پژوهشگران و همچنین ناشران فعال در این حوزه دیده شوند و تشویق شوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.