درآمدی بر آرای اریک اولین رایت
چطور سرمایهداری را از کار بیندازیم؟
علي اخوت
اریک اولین رایت (1947، برکلی، کالیفرنیا) مارکسیست تحلیلی و جامعهشناس آمریکایی است. او با تمرکز بر نابرابریهای اجتماعی و بدیلهای برابریطلب سرمایهداری، یکی از مهمترین نظریهپردازانی است که مفهوم طبقه را در مارکسیسم دنبال و بهروز کرده است. رایت که در دانشگاههای هاروارد، آکسفورد و برکلی درس خوانده از سال 1976 تاکنون در دانشگاه ویسکانسین-مدیسن مشغول تدریس است. او از نسل دانشجویانی است که در اواسط دهه 70 در صف جوانان مخالف با جنگ ویتنام و جنبش طرفداران حقوق مدنی، مبارزات رادیکال خود را آغاز کردند، اما از آن پس کمکم از همنسلهایش جدا شد؛ او از معدود مبارزان آن دوره به حساب میآید که کار خود را در عرصه نظریه پیش برد. رایت با مدل نظری منسجم و روشنی که از روابط متقابل ساختار طبقاتی و مبارزه طبقاتی ارائه میکند، تحلیل طبقاتی مارکسیسم را تغییر میدهد. سرچشمههای نظری او مارکس و وبر هستند. در نظر اِولین رایت نقطه شروع تحلیل طبقاتی، مسئله ساختار طبقاتی است. به زعم او مارکسیسم کلاسیک در مواجهه با ساختار طبقاتی، گرفتار دو معضل بزرگ است: نخست، در رابطه با اغلب امور تجربی بسیار انتزاعی است و دوم، مفاهیم مارکسیسم سنتی درباره ساختار طبقاتی بیش از حد متمایل به سطوح کلاناند و چندان که باید، اساس زندگی افراد جامعه را نشان نمیدهند. او در تحلیل خود سه طبقه بورژوازی، خردهبورژوازی و پرولتاریا را براساس نوع کنترل اقتصادی در سه طبقه مستقل جای میدهد. در نظر او کنترل اقتصادی در جوامع سرمایهداری معاصر نسبت به مراحل اولیه سرمایهداری بسیار پیچیدهتر شده است. کنترل فرایند تولید در عمل بین سه وجه اصلی است: مالکیت اقتصاد واقعی، تسلط بر دستگاههای فیزیکی تولید و تسلط بر نیروهای کار. به بیان دیگر، در نظر رایت، کنترل منابع اقتصادی در تولید سرمایهداری امروزی سه وجه دارد که به کمک آنها میتوان طبقات عمدهای را شناسایی کرد که وجود دارند، اما در مدل کلاسیک تشخیص داده نمیشوند: نخست، کنترل سرمایهگذاریها یا سرمایه پولی، دوم کنترل وسایل فیزیکی تولید (زمین، کارخانه یا مؤسسات و نهادها) و سوم کنترل نیروی کار. رایت با این نظام نظری در اواخر دهه 1970 مهمترین بخش نظریه طبقاتی مارکسیسم را طرح میکند: جایگاههای متناقض در چارچوب روابط طبقاتی. او به کمک ایده «جایگاههای متناقض» کوشید جایگاه طبقه متوسط را شرح دهد. در نظر او اعضای طبقه سرمایهدار در نظام تولید هریک از این ابعاد را در کنترل دارند و در مقابل، اعضای طبقه کارگر هیچ کنترلی بر هیچیک از وجوه ندارند. رایت گروههای دیگری را که در میان این دو طبقه اصلی وجود دارند، «جایگاههای متناقض طبقاتی» مینامد؛ چون آنها نه سرمایهدارند و نه کارگر، اما با هریک از این طبقات همپوشانی دارند. از یکسو میتوانند بر برخی جنبههای تولید اثرگذار باشند و از سوی دیگر از کنترل برخی جنبههای دیگر محروم. اگرچه ایده «جایگاههای متناقض» مدل منسجمی برای فهم طبقه متوسط فراهم آورد، باز یک جای کار میلنگید؛ ایراد اساسی، مسئله استثمار بود که در این تحلیل غایب بود. موضوعی که بسیار مورد توجه مارکس بود؛ ازاینرو، رایت در اواسط دهه 1980 مدل دیگری مطرح کرد که حول مفهوم استثمار میگردید. نتیجه مدل تکمیلی او را میتوان چنین خلاصه کرد: طبقه متوسط به عنوان جایگاهی در ساختار طبقاتی براساس یک مکانیسم استثمار میشود و براساس مکانیسم دیگری استثمار میکند؛ برای مثال متخصصان فنی را از حیث گرفتاری در روابط سرمایهداری میتوان اعضای طبقهای دانست که استثمار میشوند و به لحاظ مهارتهایی که دارند استثمار میکنند؛ بنابراین آنها جایگاههای متناقضی در چارچوب روابط استثماری دارند. در ایران اگرچه هیچیک از آثار رایت تاکنون ترجمه نشده، اما شاید اولین و جدیترین اثری که درباره ساختار طبقاتی جامعه امروز ایران منتشر شده، کتاب «طبقه و کار در ایران» است که با تکیه بر نظریه اریک اولین رایت نوشته شده است. پروژه نظری رایت به اینجا ختم نمیشود. او پس از تکوین مدلی منسجم برای تحلیل طبقاتی در جوامع سرمایهداری معاصر، در سالهای اخیر بیشتر در پی ارائه راهحلهایی برای مبارزه علیه سرمایهداری است. آخرین کتاب او با عنوان «چگونه باید در قرن بیستویکم ضد سرمایهداری بود»، میکوشد سرانجامی رادیکال و عملی بیابد: پس از فهم و شناخت طبقه و جایگاههای متناقض آن در جوامع سرمایهداری معاصر، باید راهکاری عملی برای برانداختن سرمایهداری پیشنهاد کرد و اتوپیاهای واقعی را یافت. او در یکی از آخرین مقالاتش با عنوان «چگونه امروز ضدسرمایهداری باشیم»، بحث کتاب آخر خود را چنین خلاصه میکند: برای مقابله با سرمایهداری چهار روش عمده وجود دارد: «درهمکوبیدن سرمایهداری»، «مهار سرمایهداری»، «فرار از سرمایهداری» و «تحلیلبردن سرمایهداری». او در اواخر این مقاله پیش از آنکه اتوپیاهای واقعی را ترسیم کند چنین نتیجه میگیرد: «باید تصور آنارشیستی، پایین به بالا و جامعهمحور را به منطق سوسیالدموکراتیک بالا به پایین و دولتمحور پیوند دهیم. ما باید سرمایهداری را بهگونهای مهار کنیم که هرچه بیشتر تحلیل برود و آن را بهگونهای تحلیل ببریم که هرچه بیشتر مهارپذیر شود». در نظر رایت مهمترین مفهومی که میتواند به ما کمک کند تا این دو برداشت از مبارزه با سرمایهداری را به هم گره بزنیم، مفهوم اتوپیاهای واقعی است. پاسخ رایت به سؤال «چطور میتوان در قرن بیستویکم ضدسرمایهدار بود» از این قرار است: «فانتزی درهمکوبیدن سرمایهداری را بیخیال شوید. سرمایهداری را نمیتوان نابود کرد، دستکم اگر واقعا میخواهید آیندهای رهاییبخش بسازید. میتوان با کمکردن فعالیتهای خود در اقتصاد پول و بازار بهطور فردی از شبکه روابط سرمایهداری بیرون رفت و از دست آن فرار کرد، اما برای خیلیها این گزینه چندان جذابی نیست، خصوصا آنها که بچه دارند... اگر نگران زندگی دیگرانید باید به نحوی با ساختارهای سرمایهداری و نهادهایش سروکله بزنید. مهار و تحلیلبردن سرمایهداری تنها گزینههای ممکن است. باید هم در جنبشهای سیاسی برای مهار سرمایهداری از طریق سیاستهای عمومی شرکت کنید و هم در پروژههای اقتصادی-اجتماعی برای مهار آن از طریق گسترش انواع فعالیتهای اقتصادی رهاییبخش. ما باید از نو یک سوسیالدموکراسی پیشرو و فعال بسازیم که نهتنها مضرات سرمایهداری را بیاثر میکند، بلکه راه را برای ساختن یک اتوپیای واقعی هموار میکند، اتوپیایی که بتواند سلطه سرمایهداری را تحلیل ببرد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.