گفتوگو با محمدرضا اصلانی
ندیدن هم نوعی دیدن است
فرانک آرتا
«گروه جامعهشناسی هنر» انجمن جامعهشناسی ایران و همینطور «انجمن انسانشناسی و فرهنگ» با همکاری «گروه علوم اجتماعی خانه اندیشمندان علوم انسانی» قرار است 14 اردیبهشت در تالار فردوسی برنامهای تحت عنوان «نکوداشت اندیشمند و سینماگر معاصر محمدرضا اصلانی» برگزار کنند. در این همایش یکروزه دکتر ناصر فکوهی، مهندس حسین شیخزینالدین و سودابه باباگپ درباره اصلانی گفتوگو خواهند کرد. اصلانی فعالیت حرفهای خود در سینما را از سال ۱۳۴۶ و با ساخت فیلم مستند «جام حسنلو» آغاز میکند و سپس آثاری نظیر «بدبده»، «با اجازه»، «چنین کنند حکایت»، «تاریخانه»، «فهرج»، «مشاسماعیل»، «ابوریحان بیرونی»، «میراث شیشه»، چیغ و دل جهان را جلو دوربین میبرد. محمدرضا اصلانی مستندسازی است که در دهه 40 شاعرانگی را به سینمای مستند ایران افزود. اولین فیلم سینمایی او، «شطرنج باد» در سال ۱۳۵۵ بهعنوان تجربهای متفاوت و نو با بازی محمدعلی کشاورز و فخری خوروش در سینمای ایران بسیار جسورانه بود. فیلم «آتش سبز» محصول ۱۳۸۶ جدیدترین کار وی محسوب میشود. داستان آتش سبز برگرفته از روایت کهن و اساطیری سنگ صبور است. به همین بهانه با این فیلمساز بزرگ گفتوگو کردیم.
با توجه به اینکه برگزارکنندگان این بزرگداشت اساسا نگاه بینارشتهای به سینما دارند، تحلیلتان درباره این روش و رویکرد علمی چیست؟ اصلا نگاه بینارشتهای مبحث مهمی است. معتقدم چنین نگاهی به فیلمهای من درست است. چون از زمانی که شروع به ساختن فیلم کردهام، در کارهایم ردپای چنین نگاهی دیده میشود. مثلا در فیلم «جام حسنلو» نگاه بینارشتهای وجود دارد. همان زمان هم فروغ فرخزاد در فیلم «خانه سیاه است» چنین حرکتی انجام داد. یعنی از متن «عهد عتیق» استفاده کرد که البته «نیمهروایت» است. چون «گزارش» را با متن کهن ترکیب میکند. اما در «جام حسنلو» این روایت کامل است. یعنی خود متن یک امر دراماتیک است. یعنی چه خود متن یک امر دراماتیک است؟ یعنی نهاینکه این متن، خودش را توضیح میدهد، بلکه خود متن یک روایت است. در «جام حسنلو» دو روایت هستند که روی هم سوپرایمپوز (درهم تنیده) میشوند. بهطور دقیق درباره این نوع روایت توضیح میدهید؟ یعنی اینکه یک متن کهن چگونه به امر دراماتیک تبدیل میشود یا متن ادبی چگونه در این مسیر قابلیت دراماتیکشدن دارد. خب ضرورت پرداختن به مسئلهای مثل انسانشناسی در سینما چیست؟ انسانشناسی به امر وجودی و هستیشناسی انسان توجه دارد. چنین نگاهی در تمامی کارهایم سرایت پیدا کرده، همه هنرها در آن تلفیق و به آنها توجه شده است. اما ضرورتش در این است که در هستیشناسی، انسان امر وجودی است. چون همه اینها در ارتباط تنگاتنگ قرار دارند. این نگاه بسیار مهم است که انسان بهتنهایی انسان نیست. انسان در هوا، شهر، اقتصاد، طبیعت و ... زندگی و در کنار آنها معنا پیدا میکند. خود انسان یک امر بینامتنی است. حالا در این مسیر سینما جوهره هستی انسان است و وقتی حرکت دارد، درواقع نهاییترین عنصر جوهر انسان که باز هم حرکت است را در خود دارد. به قول حکیم بزرگ، ملاصدرا، حرکت امر جوهری است. حال واژه «کینو» معنی حرکت میدهد. سینما در ابتدا فتوکینوگراف گفته میشد یعنی عکسِ متحرکانگاری. پس حرکت در سینما امر جوهری و نهاییترین جوهر وجودی انسان است. اینجاست که سینما همچون انسان همهجانبهنگر و چندساحتی است. درحالیکه به قول هربرت مارکوزه؛ نظامها سعی دارند انسان را تکساحتی کنند. درحالیکه انسان چندساحتی است؛ هم حیوان، هم جماد، هم روح، هم تن، هم نبات هست و هم انسان. در دین اسلام هم گفته میشود انسان برآیند جهان است و به این دلیل به او عالم صغیر میگوید و این عالم صغیر مجموعه عناصری است از کل جهان همچون سینما. و سینما هم مجموعهای از اینهاست؛ صدا، تصویر، موسیقی، ریتم، نمایش (امر آیینی)، تئاتر (امر هنری)، کمپوزیسیون، ادبیات، دیالوگ و... جزء هفت هنر به حساب میآید. پس سینما هم مثل انسان جامع است. در نتیجه سینما را باید با نگاه بینارشتهای دید، شناخت و ساخت. سینما حتی امر اسطورهای است. من این موضوع را در کتاب «دگرخوانی سینمای مستند» که سال گذشته توسط مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی به چاپ رسید، مطرح کردم و باید بگویم که این نگاه در سینما حیرتآور است. بهاینترتیب شما عبارت «سینما، سینماست» را قبول ندارید؟ خیر. در این برنامه حتی آقای دکتر فکوهی درباره هستیشناسی انسانشناختی و وجود چنین نگاهی در فیلمهایم صحبت میکند. شما خوب میدانید در جامعه کنونی ما برای پرداختن به علوم اجتماعی همچون انسانشناسی براساس تعالیم مکتبهای غربی که انسان را به تکساحتیبودن رهنمون میکند، ترس و لرزهایی وجود دارد. از سوی دیگر جامعه و کلا هنر و بهخصوص سینمای ایران آنقدر مشکلات دارد که دیگر مجالی نیست تا به مباحث بنیادین بپردازند. اصلا لزوم ترویج چنین نگاهی را چگونه تحلیل میکنید؟ خب سینما دو وجه دارد. یکی اینکه فیلمها مخاطبان عام دارند و برای سرگرمی و اوقات فراغت از آن استفاده میکنند. اما نوع دیگری از سینما وجود دارد که از آن باید با عنوان سینمایی برای فرهنگ یا سینمایی برای تاریخ یاد کرد. چون این نوع نگاه سینما را مجموعه برآیند فرهنگ بشری میداند و هر متفکری در این برآیند میتواند در این شکلگیری تأثیر بگذارد. به همین دلیل سالانه باوجود اینکه در فرانسه فیلمهای تجاری زیادی ساخته میشود، دستکم 10 فیلم پیشرو پا به عرصه وجود میگذارند و حتی کمبیننده هستند ولی حامیان زیادی هم دارند تا فرهنگ زنده بماند. مثلا درک جارمن، فیلمساز پیشرو انگلیسی، فیلمی با زمان یکساعتونیم ساخت که فقط تکپلان و در واقع همچون تاش آبیرنگ بود و در آن فقط یک نفر چیزهایی را زیر لب زمزمه میکرد. چرا چنین فیلمی ساخته شد؟ او میگوید سینما فقط تصویر نیست، صدا هم نوعی تصویر و کلام عین تصویر است و ندیدن خودش نوعی دیدن است. مثل نگارگریهای ایرانی که هرآنچه را که میخواستند نشان دهند، نشان نمیدادند؟ بله همینطور است. نگارگریهای ما یکی از پیشروترین مکاتب نقاشیهای جهان است و درواقع ما با مباحث مدرن و زیباشناسی مدرن میتوانیم فهم جدیدی از این نقاشیها داشته باشیم. در این صورت در ترجمان تصویر قرآن از آن میتوان زیاد بهره برد؟ بله. اصلا داستان سوره یوسف (س) اسرائیلیات است اما روایتش مدرن. تمام روایتهای شعرای ما؛ از عطار گرفته تا سهروردی و به نحوی نظامی و مولوی و حافظ تحتتأثیر قرآن هستند. مثلا آثار مولوی فقط موضوعش قرآنی نیست، بلکه روایت آن هم قرآنی و حیرتانگیز است. پس با این نگاه میتوانیم به سینمای بومیای برسیم که جهانی باشد؟ کاملا.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.