در باب عکاسی فاینآرت
کیارنگ علایی
علاقهمندان عکاسی در سالهای اخیر عبارت فاینآرت را بارها و بارها میشنوند؛ زمینه استفاده از این عبارت در فراخوان جشنوارهها، دوسالانهها و مقالههایی است که در حوزه عکاسی ایران منتشر میشود. اما فاینآرت چیست؟ این یادداشت کوتاه تلاشی است برای توصیف این عبارت غامض و پرکارکرد. فاینآرت در عکاسی یک رویکرد است؛ نه ژانر و نه سبک! حتی در مرجعی چون تاریخ عکاسی روزنبلوم، نامی از فاینآرت آورده نشده است. فاینآرت صرفا یک انتخاب ذهنی (و بر پایه مفهوم) از سوی عکاس است، نه قاعدهای تألیفشده و مدون که رعایت اصول مشخصی از آن، منجر به تولید عکسهای فاینآرت شود. به این دلیل، این رویکرد بیش و پیش از هرچیز به پشت دوربین تعلق دارد نه جلوی دوربین. آنچه تولید میشود، پشت منظرهیاب و در هزارتوی ذهن و فکر عکاس اتفاق میافتد، نه در سوژهای که مقابل دوربین قرار دارد و طبیعت خود را جاری و ساری مینمایاند. فاینآرت، عکاسی انتزاعی نیست، عکاسی ذهنی نیست، عکاسی خلاقه هم نیست. گرچه ممکن است به صورت عمومی قرابتهایی با این نوع عکاسیها داشته باشد اما اینها ترجمان اشتباهی است که در این سالها از این رویکرد ارائه شده است. فاینآرت یک رویکرد است که بیش از هرچیز، جسارت آزمون و خطا دارد و هدف مشخصی را از تولید عکس دنبال میکند. هدفی که غالبا بدون آگاهی از آن یا بدون مطالعه آن در قالب گزاره، در درک اثر دچار چالش میشویم. در این رویکرد، استدلال عکاس بیش از «ابرازگری» او که پیش از این در دوره مدرنیسم با آن سروکار داشتیم، اهمیت مییابد. در رویکرد فاینآرت پرهیز از ارائه پیام صریح، تقدم ایده و طرح ذهنی، تشخص ذهنیت و فضای شخصی عکاس، تولید (غالبا) براساس پروژه و مجموعه، ارجاع به خارج از قاب و دعوت به تفسیر موضوع از طریق ذهنیتی خاص بیش از هر چیز به چشم میخورد و حقیقت آنکه، این عکسها بیشتر عکاس را به رخ میکشند تا موضوع را. ما را به حیاطخلوت عکاس دعوت میکنند تا منظری عمومی از واقعیت. در این عکسها، ابژه نمایه نیست بلکه بدل به نشانهای از هدف و آرمان هنرمند شده است، چراکه حامل ایدئولوژی خاص عکاس است. این عکسها تا حدود زیادی، استعداد «واقعیتگریزی» دارند، واقعیت محض را پوشالی و مبتذل مییابند و تعهد و وفاداری نسبت به آن ندارند. نکته کلیدی دیگر «غیرکاربردیبودن» این آثار است؛ این آثار به درد چاپ در روزنامه نمیخورند، مصداق اسنادی واقعیت نیستند، حتی روی دیوار خانه هم جایشان نیست - پس تزیینی نیستند، اگرچه ممکن است بنا بر سلیقه، یک جاهایی بهعنوان تزیین مورد استفاده قرار گیرند- در حقیقت کاربرد آنها شناخت و شناساندن تفکرات هنرمند است؛ اینکه از سر علاقه بخواهیم ذهنیت و ایدئولوژی یک هنرمند را موردخوانش قرار دهیم و عکسها را نیز صرفا بهعنوان مصادیقی از ذهنیت عکاسشان تصور کنیم. برخلاف تصور عمومی، اتفاقا جریان اقتصادی قوی هم ندارند، مگر اینکه شما شیفته بلامنازع یک هنرمند و نوع فکر او شده و برای خرید اثر هنریاش هر قیمتی را پرداخت کنید. در پایان اینکه اهمیت ارائه اثر، بخش دیگری از رویکرد فاینآرت است. نوع ارائه اثر و انتخابهای هنرمند در زمینه چگونگی پرزنت کار، بخشی از پروسه تولید یک اثر فاینآرت است. این کارها قالب رایج و مرسوم ارائه عکس در گالریها را پس میزنند و معمولا از متریالی استفاده میکنند که ادامه ذهنیت عکاس در طرح و ایدهاش باشد. عبارت «آرت فتوگرافی» در دهه اخیر در مورد آثار فاینآرت مورداستفاده قرار گرفته و گاهی جایگزین آن شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.