|

تاریخ حکایت دیگری دارد

آیا مرگ روزنامه‌نگاری ایران فرا رسیده؟

فاطمه علی‌اصغر

روزگار بی‌روزی است، نه‌تنها برای عشق به آدمی که با مرگ «ستایش» و شکنجه «اعظم» نشان از واقعه‌اي بزرگ می‌دهد، بلکه برای روزنامه‌نگاران عاشق هم. مجله‌های چاپی اگر رنگ‌وبویی از فلسفه و ادبیات و مسائل اجتماعی و سیاست داشته باشند، دیگر در سبد خانوار جا نمی‌گیرند و مؤسس آن را ورشکست می‌کنند، اگر نه که باید زرد باشد و پر از تبلیغات و اینکه چگونه آرایش کنید، کجا پروتز کنید و از این مقولات. یا درنهایت حامی دولتی داشته باشند و می‌شوند، مجلات بی‌اثر. مجلاتی که تنها منجر به قطع درختان می‌شوند و برای جامعه مضرند نه مفید. چندتایی روزنامه هم هست که به‌سختی دست‌وپا می‌زنند در این آشفته‌بازار. امروزه رسالت روزنگاران وارونه شده؛ انتقادکردن حکم خلاف دارد و آب‌ریختن در آسیاب دلواپسان. آیا ادامه‌دادن در این شرایط درست است؟ این تنگناها آیا مختص زمانه ماست؟ مرور کتاب «تاریخ سانسور در مطبوعات ایران» و «تاریخ احزاب سیاسی»، حکایت دیگری را بازگو می‌کند. گویی این شرایط دشوار، پیشینه تاریخی دارد در ایران. به یاد ملک‌الشعرای بهار، کافی است، در میان سطور این کتاب کاهی دنبال روزنامه «نوبهار» گشت و مشقات مدیرمسئول و سردبیر آن را دوباره خواند. «روزنامه نوبهار، به همت ملک‌الشعرای بهار و با هدایت حیدرخان عمواوغلی در سال 1328 هجری قمری به زیر چاپ رفت و سخنگوی دموکرات‌ها در خراسان شد و به ترویج آزادی و طرد استعمار و خودکامگی پرداخت». افزون بر نوبهار، روزنامه‌های معروف خراسان، خورشید و طوس نیز انتشار یافت و همراه با دیگر جراید آن سامان، آزادی قلم را ارج گذارد اما نوبهار بیش از همه موردخشم بود. بهار در تاریخ احزاب سیاسی می‌نویسد: «دولت تزار که در ایران از مستبدان حمایت می‌کرد و در خراسان قوایی وارد کرده بود. دموکرات‌ها هم منفور روس‌ها بودند. روش روزنامه نوبهار مخالف با بقای قوای روسیه در ایران و مخاصمه با سیاست آن دولت بود...». روزنامه نوبهار اما خیلی زود تجربه تلخ توقیف را چشید: «نیرومندی نوبهار، باعث شد تا با شکایت سفارت روسیه تزاری در تهران، وزارت امور خارجه، امر به توقیف آن دهد». مسئله اما مقاومت ملک‌الشعراست: «با‌این‌حال ملک‌الشعرا مبارزه را رها نکرد و بیدرنگ «تازه‌بهار» را جایگزین نوبهار ساخت و بی‌پروا رسالت میهن‌دوستی و آزاداندیشی خود را ادامه داد و مقالات شدیداللحنی بر ضد مداخلات دولت تزار درج کرد. این مبارزه قلمی نیز دیری نپایید و در محرم 1335 هجری قمری به دستور وثوق‌الدوله، وزیر امور خارجه، حکومت خراسان «تازه‌بهار» را توقیف کرد او همراه با 9 نفر دیگر از رهبران و اعضای حزب دموکرات خراسان به تهران تبعید شدند». تازه‌بهار تا شماره نهم منتشر شد. وضع آزادی مطبوعات بر این منوال بود. در آن زمان دوران تاریکی بر نشریات ایران حاکم بود اما بهار باز هم ناامید نشد: «او همراه تنی‌چند از کوشندگان دموکرات که به حال تبعید در تهران و قم به سر می‌بردند، در سال 1332 هجری قمری موفق شدند بار دیگر به خراسان بیایند تا انتشار دوباره نوبهار در فضای تاریک کشور، رکود مطبوعاتی و سیاسی را برهم زند و آزادی قلم را تداوم بخشد». بهار در احزاب سیاسی می‌نویسد: «... با ‌هزار زحمت به مشهد مراجعه کردم. حزب را دیدم در حال خمود. جراید در حال توقیف و رفقا بدون حرارت و امید در پی کسب‌وکار خود ولی من خسته نبودم و اگر در سیاست به روی من بسته بود، ابواب مبارزات اجتماعی و اخلاقی باز بود، لذا نوبهار را بار دیگر با جلب مرحوم نیرالدوله والی، دایر کردم... در بادی امر، قونسول روس جلوی مرا به شدت گرفت، اما به او فهمانیدم که من در سیاست چیزی نخواهم نوشت و دموکرات‌ها قیامی نخواهند کرد و او متقاعد شد. یک سال کار کردم. تکفیرم کردند. آزارم دادند... تا جنگ بین‌الملل. در همین احوال انتخابات دوره سوم مجلس شورای ملی 1332 در خراسان آغاز و پایان یافت و من به وکالت مجلس انتخاب شدم. روزنامه نوبهار باز از طرف دو قونسول خانه روس و انگلیس که هر دو در جنگ شرکت داشتند، توقیف گردید و من به تهران از راه روسیه عزیمت کردم. در تهران اعتبارنامه من به جرم استشهادهای ملانمایان مشهد و خصومت آخوندهای مجلس، در بیغوله مخالفت در افتاد و بعد از شش ماه به زحمت از چاله در آمد و قبول گردید». به این ‌ترتیب در اواخر دوران نایب‌السلطنگی ناصرالملک، دموکرات‌ها، برخلاف تهران، در خراسان، همچنان فعالیت داشتند و روزنامه نوبهار که توانسته بود انتشار خود را از سر گیرد، بی‌پروا از حضور سپاهیان روسی و اوضاع سیاسی کشور و انحراف جنبش ملی مشروطه‌خواهی به دست سازش‌کاران وابسته، فریاد می‌زند: «آن دستی که انقلاب ایران را خنثی گذاشت، آن دستی که زعما و قهرمانان انقلاب را نابود مضمحل ساخت، آن دستی که سه سال ما را از نعمت مشروطه محروم داشته و هنوز هم دارد به رغم آرزوی سیاسیون ایران کار‌شکنی می‌کند. ساده‌لوحان گمان می‌کنند که کار ایران به مظفریت یک سلسله سیاسی (حزب اعتدال) و معدوم‌شدن یک جمعیت سیاسی دیگر (حزب دموکرات) اصلاح شده و رو به طرف اصلاحات خواهد رفت اما خبر ندارند که همین مسئله یگانه سبب بدبختی و فلاکت ایران خواهد شد. حال باید بار دیگر پرسید آیا مرگ روزنامه‌نگاری ایران رسیده است؟ روزگار بی‌روزی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.