منِ کوچک، کوچک، کوچک در رویارویی با مردان بزرگ، بزرگ، بزرگ
تاکسیسواری تا بهار
اسماعیل یغمایی. باستانشناس
... طهران 60، 70 سال پیش، زمین تا آسمان با تهران امروز فرق داشت. زمستانهایش واقعا زمستان بود. سوز سرما تا مغز استخوان را میسوزاند. آنقدر برف میبارید که توی کوچههایش که آسفالت نبودند، پای آدم تا زانو در گل فرو میرفت. تابستانهایش آنقدر داغ بود که از صبح چشمبهراه و گوشبهزنگ یخفروش و درازگوشش باشیم که با فریادهای یخی...ای یخی... یک کاسه آب یخ توی گلوهای خشکمان بریزیم. خرید با من بود. دوزار (دوریال) یخ میخریدم، توی گونی میپیچیدم و میگذاشتم کنج حمام - سردترین جای خانه- و تمام شبانهروز آن را با خساست مصرف میکردیم تا روز بعد و خرید دوزار یخ دیگر... . یکی، دو ساعت از خرید یخ نگذشته بود که صدای گوشخراش انگوری بلند میشد؛ ... یه چارک انگور، چارکی چارزار انگور... اهل محل میریختند دور خرش. گاهی بعدازظهرها که پدرم خواب بود، از پنجره چند تا بدوبیراه نصیبش میکرد، اما او در جواب دستی به سرو گوش خرش میکشید و میخندید. مثل یخ، مأمور خرید انگور هم من بودم. گاهی که با پدرم جروبحثمان به درازا میکشید، هرچه دانه انگور بود، توی کاسه من میریخت و میگفت: «برو بچه. برو با اون بابای بداخلاق بدعنقت! به کاسبی مام کار داره»... . صبحها از سروصدای جیکجیک گنجشکها بیدار میشدیم. با اینکه حیاط خانهمان خیلی بزرگ نبود، چند باغچه داشتیم که سبزی میکاشتیم، تره، جعفری، تربچه و هفت، هشت تا درخت گوجه، گیلاس، آلبالو و... که از موقعی که گلهایشان جوانه میزد، خوراک گنجشکها بود. از آسمان هرچه بگویم کم گفتهام؛ آبیآبی، کوههای البرز از دور مثل یک دیوار باشکوه بودند و ابرهای پراکنده که هر لحظه به شکلی میشدند و با آنها همه چیز میساختیم؛ از فیل و شیر گرفته تا سماور و استکان. توی خانه ما نه از سینمارفتن خبری بود، نه از شمیرانگشتن و دریغ از خوردن یک بستنی از بستنیفروشی دورهگرد سر چهارراه آب سردار. همهاش خانه بودیم؛ سراسر تابستان. تنها تفریح من با بچههای همسنوسالم جمعکردن شیشهشکستههای رنگی از جوی آب بود یا دزدکی سوار درشکهشدن و شلاقخوردن. گاهی روی پله دم خانه مینشستیم و ماشینبازی میکردیم. تک و توک ماشینها میآمدند و میبایست 10، 15 دقیقه انتظار میکشیدیم تا بالاخره یک ماشین سواری، تاکسی یا اتوبوس نالهکنان برسد. وقتی میآمد، چشمهایمان برق میزد و تا خم خیابان بدرقهاش میکردیم، آن هم با حسرت. آنموقعها خیلی پدری بودم. سخت دوستش داشتم و دلم میخواست هر جا میرود مرا هم ببرد. اتفاقی که گاهی بیش از یک سال به درازا میکشید. آن روز، در یک بعدازظهر اواخر پاییز، وقتی پدرم شال و قبا کرده بود که برود جایی، مادرم گفت: «هر جا میروی، این ذلیلمرده را هم ببر. امان همه را بریده...»، پدرم نگاهی به من انداخت: «زود برو کفش و لباستو بپوش تا...» حرفش تمام نشده، بدو رفتم و تنها پیراهن و شلواری که داشتم پوشیدم و راه افتادیم. خداخدا میکردم سوار اتوبوس یا تاکسی شویم. پیاده آمدیم تا سر چهارراه آب سردار به انتظار تاکسی اما هیچ خبری نبود. توی خیابان پرنده هم پر نمیزد. پیاده راه افتادیم و من هرازچندگاه پشت سرم را نگاه میکردم ببینم ماشینی میآید یا نه. صدمتری نرفته بودیم که چشمم به یک تاکسی افتاد که از دور میآمد. داد زدم: «آقا! آقا! تاکسی». دستی تکان داد و تاکسی کنار ما ایستاد. بیآنکه به چکوچانهزدن اینها گوش بدهم، تمام حواسم را سپردم به ماشین کوچکی که کنار ما ایستاده بود. گلگیرهایش سفید بودند و اتاقش مشکی. نو نبود اما برق میزد. دستم را گذاشته بودم روی گلگیرش، چون اولینباری بود که به یک ماشین دست میکشیدم که پدرم گفت: «برو بشین». گفتم: «نه! شما اول بشینید، من جلو میشینم!» خودش رفت تو و دست مرا گرفت کنارش نشاند. من ایستادم خیره به راننده. فرمان را میچرخاند، دنده عوض میکرد و عقربههای جلویش تکان میخوردند. غرق در دنیای خودم بودم که ایستاد و پیاده شدیم. پدرم راه افتاد و من دنبالش، تا کنار یک در چوبی بزرگ مثل در گاراژ ایستاد. رفتیم تو. توی یک حیاط بزرگ پر از درخت و گل. از شش، هفت پله که کنار هر کدام یک گلدان شمعدانی یا لالهعباسی گذاشته بود، رفتیم بالای ایوانی که به نظرم نیمدایره یا نیمبیضی بود با چند تا ستون گرد سفید. از همان ایوان رفتیم توی یک اتاق بزرگ زیر آفتاب پاییزی. مردی لاغر بین مشتی کتاب و کاغذ نشسته بود و چیز مینوشت. سلام کردیم. پدرم نگذاشت بلند شود. دستش را بوسید و روبهرویش نشست و من کمی دورتر. صورتی کشیده و سفید داشت. شبکلاهی بر سر و عینک درشت دورسیاهی بر چشم. کمی پیرتر از پدرم مینمود. اخموتر و بداخلاقتر. جواب سلامم را نداد که هیچ، حتی نیمنگاهی هم به من نینداخت. گویی مرا نمیبیند. پیراهن و زیرشلواری سپید تمیزی بر تن و عبای نازک سیاهی روی دوشهای لاغرش انداخته بود. کمی بعد برایمان چای آوردند. توی استکانهایی که قاب طلا یا نقره داشتند. مطمئن شدم آدم مهمی است. خانه به این بزرگی، زیراستکانهای گرانقیمت. احترامی که پدرم میگذاشت. حتما یا وزیر است یا وکیل. با پدرم گفتوگو میکردند. شعر میخواند و ما ساکت بودیم. پس از نیمساعتی برخاست و عصابهدست و عبابهدوش. از ایوان به حیاط رفت و پدرم هم در کنارش و من با چند قدم فاصله دنبالشان. در راه باریکهای پوشیده از آجرهای بزرگ که دو طرفش باغچه بودند. گاه با ته عصایش بالوپر کبوترهایی را که تا نزدیکی کفشهایش میآمدند نوازش میکرد و من خیره و شگفتزده به این منظره نگاه میکردم. هرازچندگاه میایستاد، رو به پدرم میکرد و حرفی میزد. یکی، دو بار هم با چشمهای درشت و درخشان از زیر عینک به من نگاه میکرد. نگاهی بانفوذ و لبخندی کوتاه و کمی تلخ بر گوشه لبهای نازکش مینشست. پدرم به حرفها و شعرهایی که میخواند گوش میسپرد و آرام و شمرده جواب میداد- آنچه که خیلی کم اینگونه بود- همانطور که قدم میزدند به پدرم گفت: «حبیب! اسم پسرت چیه؟» - اسماعیل. 0 اسماعیل! به طرف من آمد. کمی خم شد، عینک از چشم برداشت و خیره نگریست. لبخندی زد و گفت: «هوش از چشمهایش میبارد!» این بهترین، نخستین و آخرین تعریفی بود که از من شد و دیگر هیچکس هیچ نگفت. وقتی میخواستیم برویم، نه به من نگاهی انداخت و نه جواب خداحافظیام را داد. اما من به دو چیز میاندیشیدم: «باز سوار تاکسی میشویم و من باهوشم!». برگشت را پیاده آمدیم. پدرم جلوجلو میرفت و تند، من دنبالش تقریبا میدویدم. سر چهارراه آب سردار که رسیدیم، گفت: «برو خانه. بلدی؟» گفتم: «آره بلدم» و بدو خودم را رساندم به خانه. غروب شده بود و مادرم داشت برای شام، کشک میسابید. پرسید: «با پدرت کجا رفتی؟» جواب دادم: «رفتیم خونه یه آقای خیلی مهمی. یه خونه بزرگ داشت پر از گل و درخت. کفتر داشت که بهشون دونه میداد». -«خوب کی بود؟» -«نمیدونم؛ گمونم وزیر یا وکیل بود. یهکم بداخلاق. اخماش توهم بود. اما به من گفت از چشمهایم هوش میبارد. من باهوشم!» مادرم لحظهای دست از کشکسابیدن برداشت. نگاه غریبانهای به من انداخت و پرسید: «به تو گفت باهوشی؟ اونم حتما یکی بوده مث بابات. دوستاشم مثل خودشن. خدا نجار نیست اما در و تخته رو خوب بهم میندازه!»0 پنج، شش سال بعد، سال 1330 من کلاس سوم دبستان بودم؛ اوایل اردیبهشت و دم امتحانهای آخر سال. توی بالکن خانهمان روی کتاب قوز کرده بودم. مادرم داشت وصله شلوارم را میدوخت که پرویز، برادر بزرگم آمد. روی یقه کتش یک روبان سیاه زده بود. لبه بالکن نشست. یک روزنامه «بسوی آینده» از جیبش درآورد و شروع کرد به خواندن. کمی بعد رو به مادرم کرد و گفت: «حیف شد. بهارم مُرد». مادرم جواب داد: «آره سه روز پیش سکته کرد. ببینم چی نوشتن» و روزنامه را از پرویز گرفت. من نیمنگاهی انداختم. عکس بهار را با آن چهره دراز و پیشانی بلند، عینک دورسیاه و لبخندی کوتاه انداخته بودند. کت و شلوار پوشیده و کراوات زده با موهایی کمپشت که شانه زده بود؛ تا چشم انداختم شناختمش. گفتم: «این همین آقایی که به من گفت از چشمهایش هوش میبارد. من دیدمش». پرویز گفت: «برو اسی! برو درستو بخون، تو رو چه به استاد بهار». -«به خدا خودش بود، خود خودش. همین عینک را زده بود». - «برو بچه، برو تو رو چه به بزرگا! کم دروغ بگو». جروبحث ما بالا گرفت. بالاخره مادرم گفت: «نه راست میگه. چهار، پنج سال پیش یه روز میرن خونه استاد بهار. بهش میگه چه باهوشی! ما که تو این ده سال جز بیهوشی چیزی ازش ندیدیم... اگه باهوش بود، من هر روز با این چشمای کورمکوریم مجبور نبودم سر زانوی شلوار پارشو وصله کنم... برا دلخوشکنکش گفته، اینم باورش شده...». 10، 20 سال بعد، زمانی که در اداره باستانشناسی کار میکردم، بیشتر روزها سروده استاد بهار را بر سردر موزه میخواندم. سرودهای محکم با یک ماده تاریخ بینظیر به خط شیوای استاد امیرالکتاب. امروز دیگر این اثر هنری نیست؛ چه پس از انقلاب، مهندس آیتاللهزاده شیرازی و مهدی حجت آن را تکهتکه کردند و انداختند در سطل آشغال! و هنوز که هنوز است، به خود میگویم چه بداقبال بودم که آن زمان بچهای بیش نبودم. بیخبر و نادان و هنوز بیش از نیمسده، نخستین و آخرین دیدار استاد بهار را از یاد نبرده و نخواهم برد. این چکامه ناچیز که تنها چند بیت از آن آورده میشود، پیشکش روح ایراندوست بهار: ... خواند بهار گنبد گیتی تو را سزاست نازیم بر بهار چنین نغز گوهری آن گنبدی تو بر فلک ای بام روزگار کز خاک پست سوی سماوات معبری غران شو و بکوب و به هم ریز بساط ظلم با این همه شکوه تو از کاوه کمتری؟ ------------------------------------ بهار در بهار پر کشید محمدتقی پسر میرزا محمدکاظم صبوری، پاییز به دنیا آمد. در طول زندگی شصتوچهارسالهاش شد ملکالشعرای بهار. حوزوی بود، سیاستمدار، شاعر و روزنامهنگار. کتابهایش ماحصلی از عمر پرچالش و پرفرازونشیبش بود و روزنامه نوبهار در اتفاقات آن روزگار بسیار موثر افتاد. بهار در دومین ماه بهار رخت از دنیا بربست و گورستان ظهیرالدوله خانه ابدیاش شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.