استفاده از فناوری واقعیتسازی مجازی در توانبخشی بیماران نورولوژیک
تأثیر متقابل فناوری و پزشکی
عبدالرحمن نجلرحیم. عصبشناس و عصبپژوه
در ربع قرن گذشته استفاده از امکانات کامپیوتری (رایانهای) در پژوهش، بهویژه در مغزپژوهی، جایگاه مهمی پیدا کرده است. از طرف دیگر، رشد پیشرفتهای فناوری کامپیوتری نیز مدیون پیشرفتهای 50 سال گذشته در مغزپژوهی است. فناوری واقعیتسازی مجازی، یکی از رشتههای علوم کامپیوتری است که بدون دستیابی به دانش بنیادین درباره برخی از خصوصیات کارکرد مغزی، ممکن نمیشد. از دورانی که پژوهش روی کار مغز در عصبپژوهی بالا گرفته است، بزرگترین مشکل آن نبود امکان بررسی فعالیت شناختی و رفتاری مغز در شرایط محیط طبیعی و واقعی بوده است. این مشکل بزرگ باعث میشد بررسی روی بسیاری از رفتارهای اجتماعی و فرهنگی مغز در رابطه با محیط زیست طبیعی، غیرممکن باشد. هماکنون فناوری واقعیتسازی مجازی میتواند این امکان را به پژوهشگران مغز بدهد که محیطی نزدیک به محیط طبیعی، به صورت مجازی ایجاد کنند که تمامی حسهای پنجگانه و حسهای بدنی، عمقی و جنبشی- بدنی را همزمان درگیر کند و به علاوه آزمایششونده را در تعاملی فعال از نظر هیجانی، عاطفی و شناختی با محیط مجازی با متغیرهای تعیینشده و دلخواه قرار دهد. بهاینترتیب است که میتوان تا اندازهای به نحوه کارکرد مغز در بافت و شرایط زمینهای مختلف پی برد و واکنشهای ناآگاه و آگاه مغزی را در شرایط اجتماعی متفاوت بررسی کرد. از طرف دیگر، با رشد فناوری واقعیتسازی مجازی و درگیرکردن تمامی ابعاد حسی، حرکتی، هیجانی و شناختی انسان در فضایی مجازی، این سؤال پیش آمده است که آیا میتوان از این فناوری در توانبخشی نواقص حرکتی، تعادلی، حافظهای، شناختی، هیجانی و عاطفی انسان حین بیماریهای مختلف مغزی نیز استفاده کرد؟ سالهای اخیر در مباحث نورولوژیک و مغزشناسی این موضوع قوت گرفته است که مغز عضوی فوقالعاده پلاستیک و به عبارتی فرمپذیر است. این پلاستیسیته و فرمپذیری که ناشی از درجهای از تغییرپذیری سیناپسی در روابط بین نورونهای مغزی است، امکان بازسازماندهی ارتباطات سیناپسی با محرکات همهجانبه محیطی و ساخت مصنوعی شرایط بیرونی و ایجاد واقعیتهای مجازی را طرح کرده است. کشف نورونهای آینهای در کنشهای قصدمند و ابراز هیجانات و عواطف در میمونها و سپس در انسان نیز به اهمیت واقعیتسازی مجازی و استفاده از آن به عنوان عامل مداخلهگر در توانبخشی بیماریهای مغزی کمک کرده است. نشان داده شده است که این نورونها در هنگام انجام اعمال هدفمند یا هیجانات مشابه که از سوی فرد یا دیگری انجام میشود، به یک نسبت به فعالیت واداشته میشوند. به نظر میرسد فعالیت این نورونها، نتیجه هماهنگی و پیوند بخشهای مختلف مغز با یکدیگر و بخشی از ساختار شناخت خود و دیگری و احساس همدلی باشد؛ بنابراین ایجاد فضایی مصنوعی و مجازی که بتواند برهمکنش ارادی و قصدمندانه و فعالیت سیستم نورونهای آینهای را تقویت کند تا حدی نیز میتواند در بهبود نواقص حرکتی، تعادلی، فضایی، حافظهای، هیجانی و شناختی در بیماریهای نورولوژیک کمککننده باشد. تجربیات زیادی دراینباره در مراکز مختلف پژوهشی در حال انجام است، ولی از پیش میتوان تصور کرد درباره این نوع مداخلات پیچیده در کارکرد مغز بیماران نورولوژیک، بهویژه در بیماریهای شایعی مانند سکته مغزی و آلزایمر، راه درازی برای رسیدن به نتایج مطلوب در پیش است؛ برای مثال، ابزارهای تعاملی و برهمکنشی ساده کامپیوتری براساس کار سیستمهای نورونهای آینهای برای فلجهای عضوی ناشی از سکتههای مغزی، ساخته شده است. در این ابزار به طور معکوس با حرکت عضو طرف راست، دست مجازی طرف چپ و با حرکت دست طرف چپ، عضو مجازی طرف راست بیمار بر صفحه کامپیوتر حرکت مشابهی را نشان میدهد و این وسیله میتواند در تقویت فعالیت عضو نیمهفلج به علت سکته مغزی مفید باشد؛ زیرا براساس فعالیت نورونهای آینهای، با دیدن حرکت در دست نیمهفلج، در تصویر مجازی آینهای که با حرکت دست غیرفلج بیمار ایجاد میشود و تکرار آن، فعالیت نورونهای آینهای در مغز را موجب میشود و این میتواند محرکی برای پیوندهای سیناپسی مغزی برای تسهیل حرکت ارادی در دست نیمهفلج شود. از استفادههای دیگر این ابزارها، ایجاد تعادل و هماهنگی حرکتی و کنشی در اندامهای بدن است که اغلب ممکن است در بیماریهای نورولوژیک، ازجمله سکته مغزی از دست برود. در حفظ موقعیت بدنی و تعادل، علاوه بر درگیری حسهای بینایی، شنوایی، بویایی، لامسه، حس عمقی، جنبشی بدنی، دستگاه دهلیزی نیز باید شرکت داشته باشند، ابزارهای کامپیوتری باید در ساختن کامل واقعیت مجازی از همه این کانالهای ارتباطی بدن و دستگاه عصبی استفاده کند، آنها را در پیوند با یکدیگر قرار دهد و نقش هماهنگکنندهای بین آنها داشته باشد. مسلم است یکی از راههای تقویت ارتباطات سیناپسی، بهویژه در مسیر حافظه حرکتی، وضعیت بدنی و تعادل، تکرار عمل در شرایط مطلوب است که این مهم به وسیله ابزارهای ایجاد واقعیت مجازی امروزه امکانپذیر شده است. ابزارهای فناوری کامپیوتری واقعیتسازی مجازی به سه شکل تعاملی و برهمکنشی و ایجاد فیدبک ساده، نیمهغوطهورساز (تقریبا سهبعدی) و غوطهورساز (سهبعدی) تعریف میشوند. از این ابزارها در بیماری آلزایمر و بهبودبخشی برای اختلالات حافظهای- فضایی، مدلهایی ارائه و از آن استفاده شده است. گرچه ابزارهای واقعیتسازی مجازی از نوع غوطهورساز تا حدی میتواند شرایط دنیای واقعی و بیداری و حس تجربه حضور در زمان حال را برای شخص مبتلا به آلزایمر ایجاد کند و مفید واقع شود، اما در برخی از موارد میتواند سبب عوارضی ناخواسته برای بیمار شود. یکی از این عوارض ناخوشایند و مضر، احساس دلبههمخوردگی جنبش سیبرنتیکی است که در فضای مجازی سهبعدی رخ میدهد. به علاوه در بیمارانی که دچار عوارض توهمی بیماری هستند یا در آستانه آن قرار دارند، این علائم تحتتأثیر ایلوزیونهای ساختهشده از سوی ابزارهای سازنده واقعیت مجازی، میتوانند وخیمتر شوند و بیمار را بیقرارتر کنند. با درنظرگرفتن تمامی مسائل و عوارض احتمالی که پارهای از آنها بر شمرده شد، بهتر است در استفاده از ابزارهای واقعیتساز مجازی برای بیماران نورولوژیک، بهویژه سکته مغزی و آلزایمر، در عرصه پژوهش و درمان، با احتیاط عمل شود و بسته به مورد، پس از ارزیابی دقیق علائم و شرایط بیمار، با همکاری تیمی و مشورت کامل با پزشک معالج متخصص نورولوژی و طراحی دقیق برای هدف قراردادن مشکلات خاص بیمار و امکان دستکاری مفید برای تقویت ارتباطات سیناپسی مفید مغزی، از طریق ایجاد شرایط واقعیت مجازی، دست به اقدام زده شود؛ زیرا تنها با رعایت دقیق این نکات است که میتوان از نتایج زیانبار استفاده نامناسب از این وسایل و امکانات جدید دوری گزید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.