واقعیت مجازی به کمک علم میآید
واقعیتی که از مجاز سر برآورد
محمدرضا دستورانی
این روزها بسیاری از مردم با واقعیت مجازی (یا Virtual Reality و به اختصار VR) و هدستهای مختلفی که شرکتهای بزرگ برای دستیابی و استفاده از این فناوری ارائه میکنند، آشنایی دارند. اغلب محیطهای واقعیت مجازی، تجربههای دیداری است که یا از طریق یک صفحهنمایش کامپیوتر یا از طریق دستگاه برجستهبینی در دسترس است. واقعیت مجازی عبارت است از روشهای گوناگون برداشتن مرزهای بین فضای واقعی و فضای مجازی. سالهاست محققان با هدف آسانکردن زندگی انسانها و ایجاد جذابیت در میان مشغلههای فراوان کاری و همچنین پدیدآوردن بستری برای فناوریها و ابداعات جدید، به دنبال راهی برای ادغام فضای مجازی و فضای واقعی هستند. واقعیت مجازی یک تکنولوژی و فناوری نوین است که به کاربر امکان میدهد با یک محیط شبیهسازی رایانهای برهمکنش یا تعامل داشته باشد. بیشتر محیطهای واقعیت مجازی، تجهیزاتی برای برهمکنش تصویری انسان با رایانه هستند، اما گروه محدودی نیز حسگرهایی صوتی یا لمسی دارند که از آنها برای تعامل بیشتر با کاربر استفاده میکنند. واقعیت مجازی که از آن بهعنوان محیط چندرسانهای همهجانبه هم یاد میشود، یک محیط شبیهسازی کامپیوتری است که میتواند حضور فیزیکی در یک محل و در یک دنیای واقعی یا یک دنیای مجازی را شبیهسازی کند. اغلب محیطهای واقعیت مجازی در درجهاول، تجربههای دیداری هستند که یک صفحه کامپیوتر یا یک دستگاه برجستهبینی، امکان رؤیت را فراهم میکند. برخی از شبیهسازها، ابزارهای اطلاعات حسی دیگری مانند ابزار تولید صدا هم دارند. دستگاههای پیشرفتهتر، ابزارهای فناوری لمسی هم دارند که از آنها در صنایع پزشکی و بازیسازی و نظامی استفاده میکنند. محیطهای شبیهسازیشده در فناوری واقعیت مجازی ممکن است مانند محیطهای زندگی واقعی یا کاملا متفاوت از آن باشند مانند آنچه در محیطهای بازی دیده میشود. درحالحاضر بهوجودآوردن تجربه واقعی با واقعیت مجازی بسیار دشوار است. ازجمله دلایل این دشواری میتوان به این موارد اشاره کرد: وجود محدودیتهایی نظیر پردازش توان، رزولوشن صفحهنمایش و پهنای باند و... . در هر صورت طرفداران این فناوری امیدوارند در آینده نزدیک، مشکلات مربوط به ارتباطات و پردازش حل شود و بتوان راهحل مقرونبهصرفهای برای این فناوری ارائه کرد. تصویر سهبُعدی در دید دوچشمی مبنای همه فناوریهای واقعیت مجازی، تولید و ارائه تصویرهای سهبعدی است. یکی از روشهای ایجاد تصویر سهبعدی در بیننده بهوسیله دید دوچشمی، برجستهبینی نام دارد. در بیشتر روشهای برجستهبینی، دو تصویر معمولی دوبُعدی را با اندکی تفاوت مقابل چشم راست و چپ قرار میدهند. این دو تصویر دوبُعدی در مغز تلفیق شده و حس دیدن تصویری سهبعدی را به بیننده القا میکنند. مبنای برجستهبینی نشاندادن تصاویر متفاوت به چشم چپ و راست است. در شکل قدیمی، این کار به وسیله دستگاه برجستهبین انجام میشد. در شکل امروزی، در سینمای سهبعدی این کار توسط عینک سهبعدی انجام میشود که انواع متفاوتی دارد، مثلا عینک رنگی یا عینک قطبیده. در روش عینک رنگی، تصویر روی پرده تلفیقی از دو تصویر است و بیننده که عینکی قرمز و آبی به چشم دارد، با هر چشم فقط یکی از این تصاویر را میبیند و درنتیجه فیلم را سهبعدی تصور میکند. البته در سالهای اخیر، هدستهایی با امکانات و تجهیزات پیشرفته نیز به بازار عرضه شده است. تا سال 2014 بیش از 500 اپلیکیشن برای سیستمعامل اندروید و بیش از 80 اپلیکیشن iOS برای استفاده در هدستهای واقعیت مجازی تولید و عرضه شده است که میتوان آنها را از طریق مارکتهای معتبر خرید و دانلود کرد. کاربردهای واقعیت مجازی واقعیت مجازی هم مثل بسیاری از فناوریهای نوین دیگر از ارتش آمریکا آغاز شد. ایده اصلی این فناوری در سالهای دهه 1960 در ارتش آمریکا شکل گرفت. از اولین کاربردهای این فناوری میتوان به ساخت شبیهساز پرواز اشاره کرد. اما امروزه از واقعیت مجازی در موارد بسیاری استفاده میشود؛ از فیزیوتراپی و آموزش (در حوزههای مختلف نظامی، علمی، پزشکی و...) تا سرگرمی و تفریحات. بیشترین کاربردهای واقعیت مجازی را میتوان در سه حوزه شبیهسازی (شبیهسازی به معنای وانمودن، حلکردن یا تقلید چیزی است. دنیاهای مجازی، برگردانهای دنیای واقعیاند، مانند شبیهسازی پرواز یا رانندگی)، تجسم (تجسم به معنای مجسمکردن و قابل مشاهده کردن است؛ دنیاهای مجازی که با نشان دادن اطلاعات به صورت تصاویر سهبعدی آسانتر فهمیده شوند. مثل تجسمهای مجازی از فعالیتهای پزشکی، نظامی و آموزشی) و واقعگریزی (واقعگریزی به معنای تمایل به خلاصی از واقعیت است. دنیاهای مجازی معمولا با تخیل خلق میشوند، مانند بازیهای ماجرایی) دستهبندی کرد. مهمترین کاربرد واقعیت مجازی در حوزههای آموزش، تجارت الکترونیکی، پژوهشهای تجربی، عملی و آزمایشگاهی، فروشگاههای مجازی برای استفاده بهتر از تجارت الکترونیکی، دانشگاههای مجازی که کلاسهای درس و آزمایشگاههای آن همه مجازی است و دانشجویان آن در نقاط مختلف دنیا هستند، شبیهسازی حرکت وسایل نقلیه و آموزش رانندگی و خلبانی، شبیهسازی انواع ورزش و...، جراحی از راه دور و کتابخانه و مراکز اطلاعاتی است. درادامه، کاربردهای واقعیت مجازی در دو حوزه پزشکی و مهندسی را با دقت بیشتری بررسی میکنیم. کاربرد در پزشکی: 1- مصورسازی (Visualization)، آندوسکوپی مجازی، برونکوسکوپی و کولونوسکوپی تعدادی از کاربردهای واقعیت مجازی در پزشکی است. در آندوسکوپی کلاسیک، یک دستگاه نوری، وارد اندام خاص بیمار (مانند کولون، معده، روده، سینوس و...) میشود تا بتوان آن بخش را بهدقت معاینه کرد. ایجاد تصویر واضح و روشن از سطح بافت برای تشخیص بیماری ازجمله مزیتهای این روش و امکان ایجاد جراحت در سطح بافت و احتمال دسترسینداشتن به بخش خاصی از بدن یا نقضشدن حریم خصوصی بیمار، ازجمله معایب این روش است. ولی آندوسکوپی مجازی کاملا غیرتهاجمی است و آسیبی به بیمار نمیرسد و حریم خصوصیاش نقض نمیشود. 2- مهمترین کاربرد واقعیت مجازی در پزشکی، استفاده از آن برای آموزش فعال آناتومی و فیزیولوژی به دانشجویان پزشکی است. با استفاده از این روش، دانشجویان میتوانند در یک محیط شبیهسازیشده و سهبُعدی، بهتر و مؤثرتر یاد بگیرند. 3- یکی از کاربردهای مهم دیگر واقعیت مجازی در حوزه پزشکی، به روانپزشکی مربوط میشود. واقعیت مجازی روشی برای درمان اختلالات روانی افراد محسوب میشود و یکی از این موارد، درمان بیماری هراس (فوبیا) است. فوبیا ترس شدید از جسم یا وضعیتی خاص است. بیمار با آنکه میداند این ترس واقعی نیست، دائما دچار اضطرابی است که زندگی عادی او را مختل میکند. این ترس ممکن است شامل ترس از فضای باز، ارواح، خفگی، خون، ارتفاع، آب یا موارد دیگر باشد. در درمان سنتی، پزشک با صحبتکردن با بیمار، او را در وضعیتی قرار میدهد که از آن وحشت دارد. اما در درمان با استفاده از واقعیت مجازی، محیطی که بیمار از آن وحشت دارد، شبیهسازی میشود و بیمار با علم به این موضوع که این محیط واقعی نیست، با قرارگرفتن در آن سعی میکند خود را با آن وفق دهد و ترس خود را از بین ببرد. كاربرد در علوم و مهندسی: یکی از موارد مهم در مهندسی و صنعت، فرایند ساخت قطعات است. مهندس با استفاده از شبیهسازی فرایند ساخت، میتواند همه مراحل ساخت را به طور مجازی تجسم کند و از این راه به عیوب احتمالی آن پی ببرد و به رفع آنها اقدام کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.