گذر عطارد از روي قرص خورشيد
خالی بر چهره آفتاب
احمد دالكي. پیشکسوت نجوم آماتوری ایران
روز دوشنبه 20 اردیبهشت 1395پدیده نجومی بسیار زیبایی روی میدهد که خاطره لذتبخشی را برای ناظران آن رقم میزند. در این روز سیاره عطارد از مقابل خورشید، گذر میکند. به بیان دیگر سیاره عطارد میان خورشید و زمین قرار میگیرد و عطارد از دید ناظر زمینی همانند نقطه سیاهی از قرص خورشید عبور خواهد کرد. از روی زمین فقط میتوان گذر دو سیاره عطارد و ناهید را شاهد بود. بهطور تقریبی در هر قرن، 13یا 14گذر عطارد رصد میشود که این بهدلیل مدار نزدیکتر به خورشید و مدار متناوبتر آن در مقایسه با سیاره ناهید است که در هر دو قرن، جفت گذر با فاصله هشت سال انجام میشود. آخرین گذر ناهید سال 2004 و 2012 با اختلاف هشت سال بود. جفت گذر بعدی این سیاره نیز در سالهای 2117 و 2125، باز هم با اختلاف هشت سال روی میدهد. با توجه به اهمیت این پدیده، نادربودن آن و همچنین نقش آن در درک بهتر پدیدههایی که در منظومه شمسی ما روی میدهد، این رویداد را با هم بررسی میکنیم.
واژه «Transit» كه در فارسي به معناي «گذر» آورده شده، در اصطلاح نجومي به مفهوم عبور يك جرم از يك نصفالنهار يا از مقابل جرمي ديگر است. دو سياره عطارد و زهره در حالت «مقارنه زيرين» گاهي از روي قرص خورشيد عبور ميکنند (براي عطارد چهار نوبت در هر 33 سال و زهره چهار بار در هر 243 سال). در ضمن قمرهاي مشتري هم ميتوانند سايه خود را بر سطح اين سياره بيندازند. گذر، شامل چه سياراتي ميشود؟ از آنجا كه دو سياره عطارد و زهره، بين زمين و خورشيد در چرخش هستند، بنابراین گاهي اوقات شرايط مكاني اين سه سياره نسبت به خورشيد طوري خواهد بود كه ميتوان عبور سايهمانند يكي از آنها را از زمين، روي قرص خورشيد مشاهده کرد. گذر عطارد به تعداد 13 يا 14 نوبت در هر قرن انجام ميشود كه ميتواند در ماههاي «مي و نوامبر» معادل ارديبهشت و آبان باشد. علت آن براي عطارد اين است كه بايد اين سياره نزديك به يكي از دو نقطه از گرههاي (node) مدار خود؛ يعني يكي از دو نقطهاي كه صفحه مدار زمين از آن ميگذرد، باشد و اينها در 9 مي يا 10 نوامبر (حدود 20 ارديبهشت و 20 آبان) است. در اين ايام عطارد از يكي از دو گرههاي صعودي يا نزولي در جهت صورتهاي فلكي حَمل و ميزان ديده ميشود. در نوبت امسال زمان عمده براي گذر سياره عطارد در پنج بخش و به قرار زير است: 1- ساعت 15:42:18، اولين تماس: لبه عطارد به بدنه خورشيد برخورد ميكند. 2- ساعت 15:45:30، دومين تماس: تمامي كره عطارد روي بدنه خورشيد ميآيد. 3- ساعت 19:27:25: مركز عطارد به نزديكترين فاصله تا مركز خورشيد وارد ميشود. 4- ساعت 23:09:18، سومين تماس: لبه عطارد به لبه خورشيد ميرسد. 5- ساعت 23:12:25، چهارمين تماس: تمامي كره عطارد از روي بدنه خورشيد خارج شده است. گذرهاي آينده عطارد بعد از اتمام گذر سال 1395 و بين سالهاي 1398 تا 1457 خورشيدي (59 سال) تعداد هشت گذر براي عطارد پيشبيني ميشود كه جدول و تاريخ آنها به قرار زير است: 1) 20 آبان 1398 / 2) 23 آبان 1411 / 3) 16 آبان 1418 / 4) 18 ارديبهشت 1428 / 5) 19 آبان 1431 / 6) 21 ارديبهشت 1441 / 7) 21 آبان 1444 / 8) 24 آبان 1457 قابلیت ديدار گذر عطارد در ايران و جهان 1- ايران: ديدار گذر عطارد براي روز دوشنبه 20 ارديبهشت امسال در ايران، به نحوي خواهد بود كه آغاز آن از حدود يكربع قبل از ساعت 16 روز دوشنبه بوده و ديدار آن در تهران تا قبل از غروب آفتاب و حدود ساعت 20 ادامه دارد، يعني نزديك به چهارساعت طول ميكشد. البته با داشتن ابزار ايمن و در شرایط جوي مناسب، اين گذر قابليت ديدار دارد. ستارهشناسان و علاقهمندان خارج از تهران لازم است با توجه به مختصات جغرافيایي محل رصد خود، محاسبه كوچكي از لحاظ غروب آفتاب بکنند. 2- خارج از ايران: گذر عطارد روي قرص خورشيد در اين نوبت يعني در 9 ماه مي 2016 به اين ترتيب خواهد بود كه براي مناطق شمالي، مركزي و شرقي اقيانوس آرام، آلاسكا، غرب كانادا، غرب ايالات متحده، مكزيك، آمريكايمركزي، شيلي و كشورهاي منطقه پاتاگونيا (مانند آرژانتين) پديده گذر از قبل از طلوع خورشيد انجام ميشود. مناطق شمالي و شرقي كانادا و در ايالات متحده از شرق خط واصل از ايالتهاي داكوتا به طرف نيواورلئان، ديگر مناطق آمريكايجنوبي، بيشتر مناطق اقيانوس اطلس، گرينلند، ايسلند، سواحل شمالي آفريقا، بيشتر مناطق فرانسه و نيمي از كشور آلمان، انگلستان، كشورهاي اسكانديناوي و اقيانوس منجمد شمالي قادر خواهند بود كه كل عبور را مشاهده کنند. ضمنا براي ساكنان بقيه مناطق آفريقا و آسيا، گذر تا قبل از غروب آفتاب به پايان نميرسد. در مناطق انتهایي آسياي شرقي، اندونزي، استراليا و اقيانوس منجمد جنوبي قادر به ديدار اين پديده نخواهند بود، چون در ساعات گذر، اين مناطق در شب بهسر ميبرند. اطلاعات اضافي رصدي در موقع گذر فاصله عطارد تا زمين 83 ميليون كيلومتر و تا خورشيد هم به حدود 68 ميليون كيلومتر ميرسد. ضمنا خورشيد كه عملا داراي قطري معادل یکمیلیون و 392هزار كيلومتر است، در آسمان به قطر ظاهري هزارو 901 ثانيه قوسي يا 31.6 دقيقه قوسي ميرسد، درحاليكه عطارد با چهارهزارو 900 كيلومتر قطر در آسمان، داراي قطر ظاهري 12 ثانيه قوسي يعني 158 برابر كوچكتر به نظر خواهد آمد و كوچكتر از آن خواهد شد كه بتوان با چشم غيرمسلح آن را بهراحتي ديد. در نهايت بايد گفته شود كه اين لكه يا نقطه در حركت، در وسط برنامه گذر به فاصله 632 ثانيه قوسي تا لبه خورشيد و 319 ثانيه قوسي تا مركز خورشيد فاصله ميگيرد. تذكر مهم برای ايمني بيشتر رصد هيچگاه به طور مستقيم به خورشيد نگاه نكنيد! چون ممكن است تا حد كوري به چشم شما لطمه بخورد. بنابراین استفاده از وسایل ايمني مانند فيلترهاي مناسب خورشيدي توصيه ميشود. با آرزوي اينكه شما هم اين گذر عطارد را ببينيد!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.