گام بلند شرکت «اسپیسایکس» در فتح اقتصاد «فضا»
فرود بر آینده
احسان سنایی: بامداد شنبه، بیستم فروردینماه به وقت تهران، شرکت خصوصی اسپیسایکس (SpaceX) سرانجام موفق شد که پس از چهار تلاش نافرجامی که طی 15 ماه گذشته بهمنظور فرودآوردن مرحله اول موشک غولآسای «فالکون-9» بر سطح آب انجام داده بود، عاقبت آن را بهآهستگی روی سکوی شناور بیسرنشینی در اقیانوس آرام فرود بیاورد؛ عملیاتی که اسپیسایکس در اوایل دیماه سال گذشته، نخستینبار روی خشکی هم به ثمر رسانده بود. این فرودها به خودیخود سکوی پرتابی است برای تحقق هرچهسریعتر رؤیایی که تمام شرکتهای فضایی خصوصی به پیروی از آن تأسیس شدهاند: افزایش بازده سرمایه با کاستن از هزینههای ناگزیر تحمیلی از جانب سیاستهای سنتی بخش فضا. مأموریت اخیر موشک 68متری فالکون-9، در اصل انتقال یک محموله ترابری «دراگون» (حامل ادوات علمی، سختافزار و همچنین مایحتاج زیستی شش فضانورد ساکن ایستگاه فضایی) برای هشتمینبار به ایستگاه فضایی بینالمللی (ISS) بود. این نخستین ملاقات دراگون با ایستگاه فضایی بینالمللی از اواسط تابستان سال گذشته و شکست عملیات مشابهی است که در جریان آن موشک حامل یک کپسول دراگون، ثانیههایی پس از پرتاب، منفجر شده بود. اما مأموریت اخیر نهفقط در انتقال محموله به ایستگاه موفق بود، بلکه با فرود موفق مرحله نخست موشک روی شناوری در اقیانوس آرام، رؤیای دیرین «ایلان ماسک» (مدیر اسپیسایکس و همچنین مدیر و مؤسس شرکت خودروسازی تسلاموتورز و از مؤسسان شرکت PayPal) را هم عاقبت محقق کرد. حال میتوان با صرف هزینه بسيار کمتری نسبت به ساخت مجدد موشک (که بالغ بر 60 میلیون دلار هزینه دربر دارد)، آن را دوباره سوختگیری و برای مأموریتی دیگر روانه فضا کرد. (اقدامی که تنها کمتر از 200 هزار دلار هزینه خواهد برد) در اوایل زمستان سال گذشته اسپیسایکس موفق شده بود برای نخستینبار مرحله اول یکی از موشکهای فالکون-9 خود را، پس از انتقال 11 ماهواره مخابراتی ORBCOMM به مدار کمارتفاع زمین، با موفقیت (از طریق نیروهای پیشران موتورهای اصلی که اینبار در نقش «ترمز» عمل میکردند) در یکی از سکوهای پرتاب بلااستفاده پایگاه فضایی کیپکاناورال ناسا در فلوریدا فرود بیاورد. سپس همین مرحله از موشک، کمتر از یکماه بعد، برای پرتاب ماهواره تحقیقاتی جیسون-3 (وابسته به ناسا) با موفقیت استفاده شد. اما فرود مجدد آن که اینبار روی سکوی شناوری در اقیانوس آرام پیشبینی شده بود، با شکستن یکی از چهار پایه نگهدارنده موشک و برهمخوردن تعادل آن پس از فرود، به شکست انجامید. این سومین شکست اسپیسایکس در فرودآوردن مرحله نخست فالکون-9 روی یک سکوی شناور بهشمار میرفت؛ اما پیگیریهای مستمر مهندسین شرکت عاقبت نتیجه داد و در بیستم فروردین، طلسم این شکستهای پیاپی شکسته شد. داستان فرود موشکهای فضایی به منظور انتقال محمولههای مستقر در کلاهکشان به فضا، عملیات پرتاب را طی دو یا چند مرحله به ثمر میرسانند. طی این مراحل (که هرکدام توسط یک «مرحله» از موشک به ثمر میرسد)، ابتدا مرحله نخست موشک، بخش اعظم سرعت کافی را برای فرار از جاذبه سطحی زمین به کلاهک میدهد و با اتمام سوختش جدا میشود تا جرم اضافی آن، مانع طی مسیر موشک نشود. استقرار نهایی محموله در یک «مدار» به گرد زمین، عملیاتی است که سپس با فعالسازی مرحله دوم موشک به ثمر میرسد. (درخصوص محمولههایی که میبایست از مدار زمین خارج شوند، مرحله سومی هم به این زنجیره اضافه میشود) اما دراینبین، مرحله اول موشک همچون یک زباله غولآسا، سقوط آزادی به سرعت تقریبی 24هزارو 200 کیلومتر بر ساعت را در پهنههای دورافتاده زمین (اعم از پهنههای کویری یا اقیانوسی) تجربه میکند و در نبود هیچگونه تمهیدی برای کاهش این سرعت، عملا نابود میشود. (فقط در جریان مأموریتهای شاتل - از سال 1981 تا 2011- بوده که دو موشک جانبی سوخت جامد، بهواسطه صرفهجویی در هزینهها با چتر نجات در اقیانوس اطلس فرود میآمدند و برای شرکت در مأموریتهای بعدی سوختگیری میشدند) هر قدمی که در راه بازیابی مراحل مختلف یک موشکِ «یکبارمصرف» انجام بپذیرد، نقطه عطفی در تحول اقتصاد فضا خواهد بود؛ چراکه بخش اعظم هزینهها به بازتولید موتورهای موشک اختصاص دارد. مرحله نخست موشک فالکون-9 هم با نیروی 9 موتور سوخت مایع از نوع «مِرلین» تغذیه میشود و در مرحله دوم، با تنها یک موتور از این نوع. بنابراین بازیابی مرحله اول موشک، علاوه بر آنکه دشواریهای بازیابی مرحله دوم (بهویژه شامل بازگرداندن آن از بیرون جو زمین به درون جو) را ندارد، بلکه از لحاظ اقتصادی هم بهمراتب بهصرفهتر است. بهعلاوه، بازیابی مرحله اول موشک بر سطح اقیانوس (نسبت به سطح خشکی) میتواند صرفه اقتصادی بیشتری در پی داشته باشد؛ چراکه منحنی سقوط آزاد این مرحله از موشک، از پی اتمام عملیات آن (چیزی در حدود 70 ثانیه پس از پرتاب)، به سطح اقیانوس آرام ختم میشود؛ بهطوریکه تصحیح این مسیر و هدایت مرحله اول موشک به سمت خشکی، مستلزم صرف سوخت و بنابراین هزینههای بیشتر است. (ازهمینرو هم اسپیسایکس در نظر دارد تا در آینده مرحله اول بالغ بر 60 درصد از موشکهای فالکون-9 خود را در آب و باقیشان را بر خشکی فرود بیاورد) اما درمجموع، تحقق چنین عملیاتی (ولو در خشکی) اولویت بیقیدوشرط شرکتهای فضایی خصوصی بهشمار میرود؛ چراکه به این وسیله قادرند با کاهش هرچهبیشتر هزینههای بخش پرتاب و تمرکززدایی از سرمایههای خود، آنها را به توسعه سیاستهای منحصربهفرد خود اختصاص دهند. البته گفتنی است که بازیابی صِرف مراحل مستعمل یک موشک، ضامن استفاده مجدد و ایمن از آنها در مأموریتهای فضایی بعدی نیست. تاکنون که سازمانهای فضایی دولتی (اعم از ناسا و سایر سازمانهای بینالمللیای از قبیل اسا، ژاکسا، روسکازموس و...) برنامههای موشکی خود را با الگوبرداری از برنامه موشکهای بالستیک پیش میبردهاند، طبیعتا احتیاجی به تمهید عملیاتی برای بازیابی مراحل مستعمل موشکهای غیرنظامی هم نمیدیدهاند و بنابراین بهمنظور کاستن از وزن اولیه موشک (و به این وسیله صرفهجویی در مصرف سوخت)، قطعات آنها را تا حد ممکن ظریف و «یکبارمصرف» طراحی میکردهاند. اما با ورود بخش خصوصی به صحنه که این نیاز هماینک احساس شده است، لزوم بازنگری در انتخاب مواد اولیه و طراحی قطعات اصلی موشک (برای استفاده چندینوچندباره از آنها تحت شرایط سخت یک پرتاب) نیز پررنگتر شده است. (مثلا با وجود موفقیت اسپیسایکس در طراحی قطعات چندبارمصرف برای مرحله اول موشک فالکون-9، وزن بالقوه محموله این موشک 541تنی، 30 درصد کمتر از وزن بالقوه محموله موشک ژاپنی H-ll - متعلق به بخش دولتی - با وزنی مشابه است) درعینحال، با ورود شرکتهای متعدد به عرصه رقابت، میرود تا این نیازها و بازنگریها به ضروریاتی تعیینکننده در مسیر تحولات آینده اقتصاد فضا بدل شوند. درواقع اسپیسایکس اولین شرکتی هم نبوده که در تحقق این امر از در موفقیت درآمده است. یکماه پیش از موفقیت اسپیسایکس در فرودآوردن مرحله اول موشک فالکون-9 بر سطح خشکی، شرکت Blue Origin به مدیریت «جف بزوس»، (مدیرعامل و مؤسس شرکت آمازون)، موفق شده بود فضاپیمای «نیو شپرد» خود را پس از طی مسیری زیر مداری با ارتفاع اوج 101 کیلومتر، به آرامی بر سطح خشکی فرود بیاورد. (این شرکت تاکنون دوبار دیگر نیز همین عملیات را تکرار کرده، ولی برخلاف اسپیسایکس، هیچکدامشان علنی نبودهاند) باوجوداین، اسپیسایکس هماینک موفقیتهایش را نه در سطوح آزمایشی همچون شرکت Blue Origin، بلکه در سطوح کاملا عملیاتی جشن میگیرد. تمام محمولههای فالکون-9 (اعم از دو مأموریتی که در جریانشان مرحله نخست موشک بازیابی شد)، به مدار زمین منتقل شده و حلقهای از زنجیره سیاستهای سایر نهادها بهشمار میرفتهاند. از جمله این نهادها میتوان به شرکت Bigelow Aerospace به مدیریت «رابرت بیگلو» (هتلدار و کارآفرین آمریکایی) اشاره کرد که نخستین نمونه آزمایشی از اتاقکهای الحاقی بادشونده این شرکت (موسوم به BEAM) را طی همین مأموریت اخیر محموله دراگون، به ایستگاه فضایی منتقل کرد تا به مدت بالغ بر دوسال بر آن مستقر باشد. هدف از ارسال این اتاقک (که در صورت گشودهشدن، حجمی معادل یک چادر سفری هشتنفره را اشغال میکند)، بررسی مقاومت مواد و مصالح بهکاررفته در ساخت آن در برابر شرایط سخت محیط فضاست. «بیگلو» امید دارد تا بتوان در آینده از همین اتاقکهای بادشونده (اعم از نمونهای با حجم 20 برابر حجم نمونه فعلی، که در سال 2020 به فضا پرتاب خواهد شد)، زیرساختهایی را برای احداث «هتلهای فضایی» فراهم آورد. علاوه بر محموله دراگون، هماینک محموله ترابری «سیگنوس» (وابسته به شرکت خصوصی Orbital ATK) هم به ایستگاه فضایی بینالمللی متصل است و این نخستینباری است که دو محموله ترابری از دو شرکت خصوصی مختلف همزمان در ایستگاه حضور دارند. تا پیش از ورود بخش خصوصی، تمام مایحتاج علمی، سختافزاری و زیستی ایستگاه، توسط محمولههای ترابری «پروگرس» (وابسته به سازمان فضایی روسیه)، ATV (وابسته به سازمان فضایی اروپا) و HTV (وابسته به سازمان فضایی ژاپن) تأمین میشده است (و به غیر از محمولههایATV، همچنان میشود). گام بلند بعدی اسپیسایکس و سایر شرکتهای خصوصی بخش فضا، زمینهسازی برای اعزام مأموریتهای سرنشیندار به مقصد ایستگاه فضایی بینالمللی و حتی فراتر از آن است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.