جوابها را من نمیدانم
امیررضا کوهستانی
«که چی؟» یا «با این کار چی میخواستین بگین؟» بارهاوبارها با این پرسش مخاطبان و در بعضی اوقات حتی منتقدان روبهرو میشویم؛ انگار که همیشه باید چیزی برای «گفتن» وجود داشته باشد، نمیشود نگفت، نباید در سکوت فقط ایستاد و نظاره کرد، چه برسد به اینکه بگوییم نمیدانم. نگاهي اينچنين که به نظر من میراثِ نفوذِ جریان چپ و دریافت و ترجمه غلط آن در جامعه هنری ایران پس از کودتای 28 مرداد است موجب ایجاد تصویری بهغایت دروغین و کاغذی از هنرمند «متعهد» شده است، کسی که همیشه جوابها در جیبش است، نمایشنامه نمینویسد، از پشت میز تحریر و پشت خروارها کتاب نسخههایی شفابخش برای جامعه همیشه درحالگذارش مینویسد، کسی که همیشه صلیب دانش و آگاهیاش را بر دوش میکشد و بهواسطه دریافت دیگرگونهاش از جهان - در مقابل دریافت جاهلانه خلقالله- مسیحوار رنج دوران خود را تحمل میکند تا شاید بتواند از رنج مردمش کم کند. ایکاش میتوانستم یک لحظه میتوانستم ایکاش، بر شانههای خود بنشانم این خلق بیشمار را گرد حباب خاک بگردانم تا با دو چشم خویش ببینند که خورشیدشان کجاست و باورم کنند (احمد شاملو) به تأسی از این نگاه، هنرمند بزرگ همیشه پر از گفتنها، مانیفستها و قطعیتها باید باشد، اوست که چراغی در دست دارد و در قالب اثر هنري راه و بیراه جامعه را نشان میدهد. نگاهي اينچنين به هنر و هنرمند آنقدر در هنر معاصر ما ريشه دوانده كه بسیاری دست به انکار فرمگرایی در هنر معاصر میزنند- تحتتأثیر همان خوانش سطحی از هنر مورد تأیید جریان چپ- با یک «که چی؟» ساده، مربع سیاه مالوییچ[1] و آجرچینی مینیمالها و لامپهای مهتابی دن فلایوین[2] را زیر سؤال میبرند. در این فضا، حتی بعضی از هنرمندانی که دست به تجربههای فرمی میزنند ناگزیر میشوند به گوشهای از آثارشان استیتمنتی[3] هم سنجاق کنند تا تماشاگرانشان در مواجهه با آثاري كه هدفشان شاید صرفا ارائه فرمی ساده باشد و نه مانیفستی درباره چرایی هستی، دچار سردرگمي نشوند و برای دريافت آن تجربه مقاومت نكنند. در تئاتر معاصر ایران وضع بهمراتب بدتر است. در هنرهای دیگر به کمک اینترنت کموبیش هنوز میتوان به تجربههای نوظهور هنرهای معاصر دسترسی داشت، در صورتی که در تئاتر هنوز وقتی منتقدان ما میخواهند به هنر نوگرا و پیشرو تئاتر ارجاع بدهند از بکت و برشت 50 ، 60 سال پیش مثال میزنند. در نتیجه شاید بشود به تماشاگرانی که در مواجهه با نمايش «سوراخ» کار جابر رمضاني، دچار سردرگمی میشوند و همان سؤالهای معروف «کهچی؟» و «چی میخواست بگه؟» را میپرسند حق داد، چراکه این اجراها باوجود اینکه روایت امروزی از جهانی است که خالق و تماشاگرانش در آن زندگی میکنند، اما چون در تئاتر استیتمنتی در کار نیست و منتقدان و تحلیلگران این آثار هم از جریانهای نوین تئاتر معاصر عقب افتادهاند، (البته منتقدان ما منکر این موضوع هستند درحالیکه حتی منتقدان اروپایی خود به این موضوع اذعان دارند، رجوع کنید به مقدمه کتاب تئاتر پست دراماتیک) در نتیجه منتقدان در تحلیل اینگونه آثار درمانده میشوند و ناگزیرند از همان واژههای بیبنیان «درآمدن» و «درنیامدن» استفاده کنند. در جايجاي نمايش « سوراخ» شاهد اكراه نويسنده/کارگردان به سخنورزي و همان «گفتن»های معروف هستيم؛ صحنه اين نمايش بهگونهاي طراحي شده كه آنقدر از تماشاگر دور است که تماشاگران آن عرض 9 متری را بهراحتی میتوانند در یک قاب ببینند بدون اینکه نیاز داشته باشند سرشان را چپ و راست کنند؛ لانگشاتي که شاید خیلیها را به یاد پرده اسكوپ سینما بیندازد؛ صحنهاي بدون زاويه، گويي دوبُعدي كه كارگردان آگاهانه بین او و تماشاگرانش جهانی تاریک قرار داده است تا همه ما مثل او صرفا نظارهگر يك موقعيت باشیم؛ موقعیتی که نه ابتدایش را میدانیم (آیا بمبی منفجر شده؟ کجا؟ کی؟ اینجا کجاست؟) و نه سرانجامش را.( آن پلیس جوان کشته شد؟ هنوز هم میخواهند آن عکاس و آن پسر مهاجر را ببرند؟ آن تروریست چه؟) تماشاچي نمايش «سوراخ» شاهد نمایشي است كه در آن درام به شكل ارسطويياش به حداقل رسيده و با وجود داستانهاي متعدد، نمايشنامه هيچ اصراري براي بهسرانجامرسانيدن اين موقعيتها ندارد. درست مثل زندگي امروز؛ ما با آدمها برخورد ميكنيم بيهيچ آگاهياي از سرانجام آنها، گويي یا همان مواجهه ما كافي است یا سرانجام آنها همان چیزی است که در خیال ما رخ میدهد. اين نگاه بيقضاوت كه اين نوع آثار را از آن دست آثاری که بلندگو دست گرفتهاند و هزار چیز میگویند و هیچ نمیگویند جدا ميكند، ويژگي هنرمند معاصر است كه به قول ممت به همان اندازه ترسیده و راهحل برونرفت از این «سوراخ» را نمیداند که مخاطبانش سردرگم و وحشتزدهاند. «اگر بهدنبال [پیام و] راهحلهای ساده هستید، تلویزیونتان را روشن کنید... مسائل سیاسی و اجتماعی در آنجا کارتون شدهاند، آدمبدها کلاه سیاه میپوشند و خوبها کلاه سفید، من علاقهای به کارتونساختن ندارم... سراغ جوابها را از من. نگیرید». [4] پینوشتها: [1] Kazimir Malevich [2] Dan Flavin [3] statment [4] Holmberg, Arthur (1992), 'Approaches: The language of misunderstanding', American Theatre 9.6, 94-5
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.