|

بومرنگ 11 سپتامبر در خانه پدری

اردشیر زارعی‌قنواتی: پیش از سفر «باراک اوباما»، رئیس‌جمهوی آمریکا، به عربستان، با انتشار یک گزارش در روزنامه «نیویورک‌تایمز» درخصوص نقش این کشور و بعضی مقامات و شاهزاده‌های سعودی در حوادث تروریستی 11 سپتامبر 2001، تنش در روابط بین دو کشور بالا گرفت. هم‌زمانی این گزارش با بحث در کنگره آمریکا در مورد محتوای 28 صفحه‌ای از گزارش تحقیقات مبسوط مربوط به حادثه که تاکنون محرمانه مانده و دولت مانع از انتشار آن شده بود، به داستان ابعاد فزون‌تری بخشیده است. آنچه در گزارش نیویورک‌تایمز به صورت تلویحی به آن اشاره شده بود و اظهارات بعضی از نمایندگان کنگره ازجمله «باب گراهام»، سناتور سابق که در این تحقیقات مشارکت محوری داشته، خشم رهبران ریاض را برانگیخته است. گراهام در اظهارات خود می‌گوید: «این اطلاعات محرمانه، شبکه‌ای از افرادی را نشان می‌دهد که به اعتقاد او از هواپیماربایانی که در حادثه 11 سپتامبر مشارکت داشتند، حمایت می‌کردند، چنانچه هواپیماربایان هنگامی که در آمریکا بودند به طور قابل‌ملاحظه‌‌ای مورد حمایت عربستان‌سعودی و مؤسسات خیریه و افراد ثروتمند عربستان بودند». به همین دلیل چنانچه این بخش محرمانه تحقیقات 11 سپتامبر انتشار یافته و در کنگره نیز به احتمال زیاد در مواجهه با تصمیم نمایندگان جهت اقدام مقتضی مورد پذیرش قرار گیرد، یک روند حقوقی شکل خواهد گرفت که می‌تواند دولت عربستان و بسیاری از نهادها و اشخاص مرتبط با این کشور را در معرض اتهام و مجازات قرار دهد. در چنین شرایطی از جنبه حقوقی راه برای پیگیری موضوع در سیستم قضائی آمریکا علیه عربستان باز می‌شود و از منظر سیاسی نیز این کشور در معرض یک برخورد و بی‌اعتباری جهانی قرار خواهد گرفت. هشدار «عادل جبیر»، وزیر بی‌تجربه خارجه عربستان، درخصوص احتمال فروش اوراق مالی این کشور در بانک‌های آمریکایی به میزان 750‌ میلیارد دلار، درواقع عکس‌العمل به همین رخداد تلقی می‌شود و تا حدود زیادی اثبات می‌کند ریاض که از واقعیت دخالت حلقه‌هایی از دولت و نهادهای وابسته به این کشور در حوادث 11 سپتامبر به‌خوبی آگاه است، تلاش دارد با فشار مانع از رقم‌خوردن این سناریو شود. درخصوص آنچه در مورد روابط دوجانبه واشنگتن-ریاض و پیگیری حقوقی حوادث 11 سپتامبر در شرایط حساس کنونی در شرف انجام است می‌توان دو سناریو را از قبل پیش‌بینی کرد. در سناریوی اول این احتمال وجود دارد که با توجه به فشار افکارعمومی، خانواده قربانیان این حادثه تروریستی و نهادهای قضائی آمریکا، بالاخره بعد از سپری‌شدن 15سال از زمان وقوع حادثه، هم‌اکنون به دلایلی رهبران واشنگتن به نقطه تصمیم‌گیری رسیده باشند. موج جدید تروریسم بنیادگرای اسلامی که هم‌اکنون جهان را مورد تهدید قرار داده است و به‌درستی انگشت اتهام همگان به سمت ریاض به‌عنوان خاستگاه اصلی و مرکز توطئه‌های پیدا و پنهان درخصوص راه‌اندازی این هیولای مهیب نشانه رفته، بدون‌شک در این تصمیم بی‌تأثیر نبوده است. هرچند که از همان ابتدای شکل‌گیری بنیادگرایی اسلامی و حمایت از جهادیون در دهه 70 میلادی در جنگ‌های افغانستان و حتی در جریان بی‌ثبات‌سازی لیبی و سوریه، منافع مشترک بین آمریکا و عربستان وجود داشت و هر دو در ایجاد، تجهیز و تسلیح این جریانات تروریستی مشارکت داشته‌اند اما هم‌اینک با سمت‌گیری هم‌زمان جهادیون تروریست به‌سوی اروپا و آمریکا، رهبران سیاسی و قضائی در واشنگتن زمان لازم را برای مهار این پدیده، مناسب دانسته‌اند. شاید یکی از دلایل همین تأخیر 15ساله نیز برمی‌گردد به این تضاد منافع و بروز اختلاف درخصوص پدیده تروریسم اسلامی که هم‌اکنون از کنترل محور غربی تا حدود زیادی خارج شده و محور عربی- ترکی نقش هدایت‌کننده آن را حتی به بهای به‌خطرانداختن امنیت غرب در دست گرفته‌اند. در سناریوی دوم اما معادلات و محاسبات بیش از آنچه به اصل ماجرا برگردد در حوزه تنظیم مناسبات ژئوپلیتیک رقم خورده و این احتمال وجود خواهد داشت که در واشنگتن که در سال‌های اخیر از بعضی رفتارهای ریاض به‌شدت ناراضی بوده، از کارت نتایج این تحقیقات به‌عنوان یک اهرم فشار سیاسی بر ریاض استفاده کند. چنانچه بحث و احتمال تصمیم‌گیری درخصوص مسببان واقعی حوادث تروریستی 11 سپتامبر سیر حقوقی و سیاسی خود را به‌درستی طی کند، این احتمال وجود دارد که در کلان تصمیمات سیاسی واشنگتن زمان تغییر مناسبات در خاورمیانه فرارسیده باشد. با توجه به برهم‌خوردن ثبات در شاخ آفریقا و خاورمیانه که هم‌اکنون ترکش‌های آن در قالب اقدامات تروریستی و موج جدید مهاجران به غرب رسیده است، می‌توان گسست این حلقه ژئوپلیتیکی در بازی با کارت بنیادگرایی اسلامی را حداقل در غرب قابل‌تأمل دانست. بدون‌تردید آنچه امروز در مورد نتایج تحقیقات حوادث تروریستی 11 سپتامبر از جمله بخش محرمانه این تحقیقات کلید خورده است بی‌مناسبت با دو سناریوی گفته‌شده نخواهد بود. شکست طرح‌ها و اقدامات واشنگتن در بهره‌گرفتن از بنیادگرایی اسلامی که دیروز به حوادث 11 سپتامبر منجر شد و امروز هم بی‌ثباتی و آنارشی در خاورمیانه را موجب شده، در سال‌های گذشته تأمین منافع کارتل‌های صنایع نظامی را تضمین کرده است؛ اما به دلیل هزینه‌های نجومی جنگ افغانستان و عراق اکنون در بودجه دولت فدرال سنگینی می‌کند، پس به اجبار زمان وداع نسبی با این نوع بازی فرارسیده است. در طی یک‌سال اخیر و به‌خصوص بعد از ظهور هیولای «داعش»، در یک اشتباه محاسبه‌ای، رهبران ریاض و ترکیه به‌خوبی نتوانستند روند این تغییرات را رصد کرده و عکس‌العمل مناسب را نشان دهند که به همین دلیل هم‌اکنون در سیبل اتهامات و مجازات‌های احتمالی قرار گرفته‌اند. به همین دلیل در ماه‌های اخیر فشار بر ریاض و آنکارا به‌خاطر حمایت از تروریسم ابعاد بی‌سابقه‌ای پیدا کرده و حتی جریان اصلی رسانه‌ای نیز که معمولا به افکارعمومی آدرس اشتباه می دادند، حالا در تحلیل تروریسم جهادی شفاف‌تر عمل می‌کنند. سیاست تهاجمی ریاض که در این سال‌ها به‌شدت امنیت منطقه را به خطر انداخته و تا حدود زیادی موجب سلب هژمونی واشنگتن در این حوزه ژئوپلیتیک شده است مابازای آن را هم‌اکنون در اعمال فشارهای کنونی خواهد پرداخت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.