|

درباره «ضمایرِ» فدایی‌نیا

مخلوقات زبان

«ضمایر»، مجموعه‌ای است از داستان‌ها یا به‌تعبیر نویسنده؛ «حکایت‌ها»ی علیمراد فدایی‌نیا که نشر سالی آنها را منتشر کرده است. مرکز ثقل حکایت‌ها، همان‌طور که از عنوان کتاب برمی‌آید ضمیرهای زبان فارسی است. به همین دلیل فدایی‌نیا کتاب را به سه بخش جداگانه تقسیم کرده است: اول‌شخص مفرد، سوم‌شخص مفرد، سوم‌شخص جمع. در هر بخش با روایت‌هایی به ‌ترتیب شماره مواجهیم. به‌عبارتی، هر بخش از «ضمایر» به‌جز شماره، عنوان یا اسم جداگانه‌ای ندارد. از این بابت، کلیت کتاب شبیه به آثار برخی از نقاشان مدرنیست است که از نام‌گذاری آثار خود صرف‌نظر می‌کردند. فضای داستان‌های فدایی‌نیا با تصور متعارف ما از داستان کوتاه متفاوت است. بسیاری از داستان‌ها درباره حیوانات است. برخی از آنها از دل زندگی روزمره شکل گرفته‌اند. استفاده از زبان شاعرانه، بهره‌گیری از تکنیک جابجانویسی و نحوگریزی ویژگی غالب بخش‌های «ضمایر» است. فدایی‌نیا در زمره آن دسته از نویسندگان سبک‌پردازی است که مخاطب با خواندن هر کدام از آثار او، بدون امضای نویسنده می‌تواند دیگر آثار او را تشخیص بدهد. اکثر آدم‌ها در «ضمایر» اسم ندارند و فقط ضمیر‌اند. البته فدایی‌نیا ضمیر را در معنای موسع آن در نظر گرفته است. ازاین‌رو کلماتی مثل «آقا» یا «خانم» نیز ضمیر به شمار می‌آیند. از طنز منحصر‌به‌فرد فدایی‌نیا در «ضمایر» نیز نباید غفلت کرد. این طنز نیز با ضمایر شکل می‌گیرد. کلمه «نازنین» در ترکیب وصفی «مورچه نازنینِ» یکی از اپیزودهای کتاب از «صفت» به شکل «ضمیر» درمی‌آید و در ادامه تا پایان اپیزود از مورچه با نام نازنین یاد می‌شود. فدایی‌نیا سعی کرده است روایت را از ارائه اطلاعات متمایز کند. همه حکایت‌ها را از زبان شخص مجهول‌الهویه‌ای می‌شنویم و شخصیت‌ها هم به معنای دقیق کلمه شخصیت نیستند. آنها موجوداتی‌اند که در یک وضعیت قرار می‌گیرند و رفتار خاصی بروز می‌دهند و یا توصیف مشخصی از یک محیط معین به دست می‌دهند. در عمل، راوی از معرفی و توصیف موجودات داستانی سر باز می‌زند. برخی از داستان‌ها ساختاری شبیه به داستان‌های کلاسیک زبان فارسی پیدا کرده‌اند و یادآور حکایت‌های کلیله و دمنه‌اند. با این تفاوت که جزئیات اهمیت ویژه‌ای دارند و نگاه تیزبین راوی از توصیف کوچک‌ترین جزئیات صرف‌نظر نمی‌کند. راوی بیش از هر چیز فقط یک صدا است و می‌توان او را یک «هیچ‌کس» سخنگو به شمار آورد. این صدا می‌تواند متعلق به هر کسی باشد. زبان روایت هر کسی را به ضمیر تبدیل می‌کند. فدایی‌نیا عمدا ضمایری را انتخاب کرده است که از قابلیت راوی‌شدن برخورداراند. به همین دلیل، از راوی دوم‌شخص خبری نیست. به بیان دیگر، راوی بیش از آن‌که شخص باشد موجود منفعلی است مخلوق زبان. فدایی‌نیا با راوی «ضمایر» شخصیت را با مشخصه معاوضه کرده است. جالب‌تر از همه این است که با خواندن «ضمایر» درمی‌یابیم که حتی اشیا به شرط ضمیر شدن می‌توانند ماجرایی را بازگو کنند و چه بسا با دیگر اشیا نیز وارد مکالمه شوند. خلاصه این‌که روایت بیش از آن‌که کنشی انسانی باشد، کنش زبان است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.