وضعیت برج بابلی در «هجدهم اردیبهشت بیستوپنج»
اعتراف به افتادن
پویا رفویی
از زمان انتشار «هجدهم اردیبهشت بیستوپنج» حدودا چهلوپنجسال میگذرد. ظرف این مدت علیمراد فدایینیا بیآنکه در مرکز توجه قرار گیرد، پیوسته به نوشتن ادامه داده است. فارغ از ارزشگذاری و گرایشی در عرصه ادبیات که به داوری و تعیین جایگاه آثار و مؤلفان متمایل است، سبک نوشتار فدایینیا و جهانی که خلق میکند در حکم مدرکی است که تصور برساخته ما از تاریخ ادبیات نیم قرن اخیر ایران را تا حدی متزلزل میکند. «حکایت هجدهم اردیبهشت بیستوپنج» در آخرین سال از دهه بحثبرانگیز چهل شمسی انتشار یافته است. کتاب، ناشری ندارد و مؤلف خود به نشر آن اقدام کرده است. در سرتاسر کتاب کموبیش مثل آثار بعدی فدایینیا، اتفاق چندانی نمیافتد. راوی اولشخص در شهر پرسه میزند و با مونولوگهای درونی ازهمگسیختهای از شخص دیگری موسوم به «فا» سخن میگوید. راوی هرقدر در زمینهچینی و شرح اتفاق داستانی خِست به خرج میدهد و راه را برای برانگیختن همدلی مخاطب فرضی سد میکند، به همین اندازه مؤلف با سبک خاص خود ماجرایی متفاوت را رقم میزند. درواقع ماجرای واقعی طرز تکلم راوی و سبک نوشتن مؤلف است. میتوان ادعا کرد که برخلاف سنت داستاننویسی رئالیستی این دو هیچگاه به خط مشی منسجم و رابطهای پایدار دست نمییابند. اغلب اوقات، یکی در کار دیگری اخلال میکند و قصه را از مسیر بازنمایانه خود منحرف میکند. با تأثیر از کتاب فدایینیا میتوان به طرح این پرسش پرداخت که در آستانه دهه پنجاه شمسی و کم و بیش مقارن با آغاز دهه هفتاد میلادی چه اتفاقی روی داده است که شعر و روایت مخل کار یکدیگر میشوند و هر کدام دیگری را ساقط میکند. چنین که بر میآید «هجدهم اردیبهشت بیستوپنج» تفاوت آشکاری با دیگر ایام ندارد. به بیان دیگر، در این روز ماجرایی روی نداده است که در نظر راوی یا عدهای دیگر از شخصیتهای داستان متمایز از دیگر روزها باشد. جنبه دیگری از طرز نوشتار فدایینیا، بهکار بردن لایههای مختلف زبان در ساحت زندگی شهری است. در آغاز کتاب میخوانیم که «برای روز مبادا، یک جور وصلههای مأنوس میزنیم.» از همین جمله اول چند نکته دستگیرمان میشود. نخست آنکه راوی به نمایندگی از جمعی خاص سخن میگوید. دوم آنکه روایت شبیه به وصله است. هر چه در خواندن کتاب بیشتر پیش برویم با ساختار وصله وصله سخن راوی بیشتر آشنا میشویم. راوی از یک طرف با مونولوگهای درونی منقطع و زبانی شاعرانه جهان ذهنی خود را تا حدی آشکار میکند. اما این زبان شاعرانه دو رقیب قدرتمند نیز پیدا کرده است. یکی زبان اشیاء پراکنده در سطح شهر است که مدام حواس او را پرت میکند و ماجرایش را ابتر میگذارد. و دیگری، زبان محاورهای آدمهای دیگر است که راوی را وامیدارد تا در برخورد با آدمهای مختلف زبانی متناسب با روحیات آنها را برگزیند. گاه به جملاتی بر میخوریم که ناتماماند و حتی از نظر نحوی غلط هستند. چنانچه با سبک فدایینیا آشنا نباشیم گمان میکنیم که این خطاها از خامدستی نویسنده نشأت میگیرد. اما خطاهای زبانی معمولا در لحظههایی ظهور پیدا میکنند که راوی رشته کلام از دستش در میرود و نمیتواند خود را با محیط تطبیق بدهد. همانطور که اشاره کردیم طرز نوشتار فدایینیا - فارغ از سلیقهورزی- حاوی وجهی اسنادی است که میتوان با آن رویدادی را ردیابی کرد که در تاریخ ادبیات رسمی اهمیت چندانی برای آن قائل نیستند. این رویداد را نه میتوان شبیهسازی کرد و نه در مقام تحلیل امکان بازنمایی آن میسر است. این را هم اضافه کنیم که منظور از رویداد، اتفاق ناگهانی نیست. در «هجدهم اردیبهشت بیستوپنج»، برآیند نیروهای نثر و شعر تقریبا صفر است. راوی هر چه میکوشد به زندگی شهری خود لون و لحن شاعرانهای بدهد، چنانکه اشاره کردیم زبانهای رقیب مانع از تحقق تصمیمش میشوند. جهان ذهنی راوی به تقسیمبندی سطح و عمق گرایش دارد. او کارمندی است که در محل کار خود حاضر نمیشود و در بدو امر حس میکنیم که میخواهد در اعماق زندگی کاوش کند. اما ذهنیت عمودی او در میدان نیروهای زندگی شهری به ذهنیتی افقي تغییر مسیر میدهد. حتی بدن نیز دو تکه شده است. راوی ادعا میکند که «بدن چپش» نمیخواهدش. نه نثر توان اداره امور روزمره زندگی را دارد و نه شعر از پس ایجاد عمق بر میآید. استعاره و ایهام، مهمترین قطبهای زبان شاعرانه را زندگی روزمره از آن خود کرده است. حال با زبان تازهای روبهرو هستیم که سخت لکنتزده است: «در افتادنم به افتادن اعتراف میکنم.» یا «میدانی که این نباید.» راوی را شبحی تسخیر کرده است که مهمترین نشانهاش زبانپریشی است. اغلب شگردها و تمهیداتی را که در دهه هفتاد شمسی در شعر موسوم به شعر زبان ایران میبینیم، بهتقریب در کتاب فدایینیا نیز به چشم میخورد. علاوه بر این اقبال نویسندگان ایرانی به داستان شهری نیز در کار فدایینیا چشمگیر است. اتفاقا طرز نوشتن نویسنده، گواهی است بر آنکه نه نثر محمل خوبی برای بیان زندگی روزمره است و نه شعر توان ایجاد زبان خلاقه را دارد. شعر به عمقگرایی مبتلا است و به ناچار خود را به متون کهن «وصله» میکند. از برگ درخت بلوط گرفته تا ظاهر آشفته راننده تاکسی و معماری شهری جملگی مخل کار راوی- شاعراند. در آغاز دهه پنجاه شمسی در نتیجه پیامد چند تغییر مهم شرایط تازهای شکل میگیرد که به افسانه دهه چهل خاتمه میدهد و تدریجا ادبیات - اعم از شعر و نثر- توانش را از دست میدهد. از ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۱ رشد اقتصادی دورقمی ایران برخی شهرها را به کلانشهر مبدل میکند. دامنه تغییرات و تبعات آن از حوصله این مطلب خارج است. اما از منظر تاریخیگرایی جدید در زمینه پرسش و فرضی که مطرح کردیم، تغییر «استعاره شهر» بیش از دیگر تحولات اهمیت پیدا میکند. در فاصله ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۶، نخستین نقشه جامع تهران تدوین میشود. این رویکرد تدریجا به دیگر شهرهای بزرگ ایران نیز سرایت میکند. دربار و دولت دست در دست هم درصدد آناند تا تهران اروپایی عصر پهلوی اول را به تهران آمریکایی تغییر شکل بدهند. در رویای سیاستگذاران آن زمان، تهرانِ پهلوی اول که قرار بود شهری شبیه به پاریس باشد، به استعارهای از لسآنجلس قلب ماهیت مییابد. از «ویکتور گرون» رسما دعوت به عمل میآید تا با تدوین نقشههای جامع شهری، محل سکونت و اشتغال «منطقهبندی» شود. به عبارت دیگر، شهر چهارضلعی، مدور تصور میشود. دیگر شمال و جنوبی در کار نیست. ما با دایرهها و حومههای دایرهها سروکار داریم. در کنار این تغییرات، شهر افزایش ارتفاع نیز پیدا میکند. برآیند این تحولات در عرصه ادبیات موقعیتی را ایجاد میکند که میتوانیم از آن به «برج بابلی»شدنِ زبان مراد کنیم. درست مثل روایت عهد عتیق از برج بابل، هر قدر دامنه این سیاستها شدت میگیرد، شعر و نثر نیز از هیات دهه چهلی خود خارج میشوند و یکی به امر مهمل (nonsense) میگراید و دیگری به حس مشترک/ عقل سلیم (commonsense). گفتن ندارد که از منظر خلاقیت زبانی، معنا (sense) در هر دو صورتبندی به محاق میرود. اینطور که پیدا است در «هجدهم اردیبهشت بیستوپنج» اتفاقاتی در شرف وقوع بود که در آن زمان به آن التفاتی نمیشود، اما از دهه هفتاد شمسی به بعد به وضعیت مسلط ادبیات ما تبدیل میشود. وضعیتی که تنها محمل لکنت و اینهمانگوییِ بازنمایانه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.