قاتل ستایش را در فضای مجازی چندینبار اعدام کردند
همدردی را به کینه تبدیل کردیم
محمد بیات- جامعهشناس
این چندمینباری است که کاربران شبکههای اجتماعی به صفحه شخصی یک فرد شناختهشده حمله و او را با الفاظ رکیک خطاب میکنند. اگر دیروز این اتفاق درباره ستاره فوتبال آرژانتین افتاد، امروز آن را درباره یک متهم شاهد هستیم؛ قاتل ستایش، دختر ششساله افغانستانی. انتشار خشونتهای کلامی در این سطح چند سؤال را به ذهن متبادر میکند؛ آیا این خشونتهای کلامی محصول فضای مجازی است یا محصول جامعهای است دچار بحران اخلاقی؟ درواقع آیا این خشونتها انعکاسی از زندگی واقعی ما است یا برعکس این خشونتها در فضای مجازی تولید و به جامعه تسری پیدا میکند؟ آیا خشونت کلامی مختص زمان حاضر است یا سابقهای تاریخی دارد؟ در پاسخ به این سؤالها باید گفت اگرچه فضای مجازی در رواج این نوع خشونتهای کلامی بیتأثیر نیست اما نقش اساسی را در ایجاد آنها ندارد. شبکههای مجازی یا دیگر ابزارهای فضای مجازی همانطور که از اسمشان نیز پیداست ابزار هستند. ما قرنهاست که با ابزارها کار میکنیم و به تجربه دریافتهایم که این کاربر ابزار است که نحوه استفاده از آن را مشخص میکند. یک چاقو میتواند برای بریدن گوشت و آمادهکردن غذایی به کار برده شود تا شکمی را سیر کند و برعکس میتواند شکم بیگناهی را پاره کند یا میتوان سوار یک خودرو شد و با آن عابر پیادهای را سوار کرد و در نقطه برعکسش سوار خودرو شد و با نادیدهگرفتن قوانین راهنمایی و رانندگی عابری را زیر گرفت و کشت؛ اگرچه در این مثال خودرو عامل تسهیلکننده این اتفاق بوده نه علت آن. درباره شبکههای اجتماعی و فضای مجازی نیز عامل تسهیلکننده بیان این خشونتهای کلامی این شبکهها هستند و کاربران علت اصلی. هنوز هم همه ما خاطره برخی خشونتهای کلامی را که در مقطعی نوشتن آنها بر پشت در سرویسهای بهداشتی رواج داشت فراموش نکردهایم. عاملان خشونتهای کلامی منعکسشده پشت در سرویسهای بهداشتی همان کسانی هستند که امروز در شبکههای مجازی دست به انتشار مطالب توهینآمیز میزنند. باوجوداین باید تأکید کرد افراد خود در ساختارهای مختلف فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی دست به کنش میزنند و متأسفانه بسیاری از این ساختارها در کشور ما خشونتزاست. ما در کشوری زندگی میکنیم که برخی از نشريات به تعبیر رئیسجمهور فحشنامه هستند؛ در کشوری که هرکس که تریبونی دارد حتی اگر این تریبون، تریبون رواج مفاهیم ارزشی و اعتقادی باشد، از آن برای تاختن به رقیب خود و حتی توهین به آن استفاده میکند. آیا اینها نشان از بحرانزدگی اخلاقی ما ندارند؟ این خشونت کلامی قطعا معلول ساختارهایی است که در طول زمان به آنها شکل دادهایم. ما هنوز نتوانستهایم در ساختار فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی کشورمان مسالمتِ با دیگری را ترویج کنیم. هنوز باورمان نشده است که میتوانیم با اندیشههای متفاوت کنار هم زندگی کنیم. در کنار اینها ما هیچ نوع رفتار بهنجاری را برای مخالفتکردن آموزش ندادهایم و حتی تلاشی برای ایجاد فضاهایی که رفتار مسالمتآمیز در آن امکانپذیر است نکردهایم. وقتی ما پاسخ ناراحتی وجدان عمومی جامعه نسبت به قتل یک دختربچه را با برهمزدن مراسم آنها میدهیم باید منتظر چنین واکنشهای شدید و خشونتآمیزی باشیم. آنجا که اجازه همدردی مسالمتآمیزتر را نمیدهیم باید منتظر کینه باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.