سهیمشدن در نشست پس از پایان کنفرانس اقلیمی
نشست اقلیمی پاریس، معروف به کاپ 21 در 12 دسامبر 2015 در لوبورگِ پاریس به تصویب رسید و در 23 آوریل 2016 به امضای کشورهای عضو و ازجمله ایران رسید. این موافقتنامه علاوهبر یک موفقیت دیپلماتیک، چشمپوشیکردنی نبود که با پوشش رسانهای چشمگیر و هزینههای بسیار (نزدیک به 200 میلیون یورو) برگزار شد. دو متن اصلی در نشست پاریس به تصویب رسید. یک تصمیم سازمان مللی معمولی که شامل 140 پاراگراف در قالب 20 صفحه بود و پیوست موافقتنامه پاریس که خود شامل 29 بند در 12 صفحه بود. در این نوشته ابتدا بر متن پیوست تمرکز میکنیم و برای جزئیات به متن تصمیم مراجعه میکنیم. همتِ بلند جهانی موافقتنامه پاریس پس از امضای رسمی توسط کشورهای عضو، بخشی از چارچوب پیماننامه تغییر اقلیم 1992 خواهد شد. هدف اصلی اعلامشده آن (در بند دو) عبارتست از نگهداشتن افزایش دمای متوسط جهانی «کمتر از دو درجه سانتیگراد بالاتر از سطح پیشاصنعتی». هدف دوم این بند افزایش توانایی کشورها برای سازگاری با اثرات مضر تغییر اقلیم است. دانشمندان سالها ثابت کردهاند که بدون هیچ شکی، نخستین دلیل افزایش دمای جهان فعالیتهای انسانی و بهویژه انتشار دیاکسیدکربن و سایر گازهای گلخانهای است و دوم افزایش دو درجه سانتیگرادی، که حداکثر پذیرفتنی برای دستیابی به توسعه پایدار و شاید ادامه بقا بر روی سیاره است؛ اما موافقتنامه پاریس هیچ راهنمای مشخصی را برای چگونگی دستیابی به این هدف ارائه نمیکند. از طرف دیگر با وجود اینکه تعهدات کشورها جهانی است، طرفهای امضاکننده مجبور به اجرای هیچگونه محدودیت یا ممنوعیتی نخواهند بود؛ به عبارت دیگر بودن بهعنوان بخشی از «جامعه بینالملل» بهراحتی در پس خودبینی ملی کشورها پنهان است. همکاریهای ملی دبیر نشست اقلیمی پاریس از دولتها خواست تا تعهدات ملیشان را برای کاهش انتشار تا سال 2030 ارائه کنند. بیشتر کشورها (189 کشور از مجموع 195 کشور) به این درخواست پاسخ مثبت دادند که در مرحله اول درخور توجه است. این اقدام داوطلبانه بخشی از موافقتنامه پاریس نبود؛ اما این مسئله (با توجه به تعهدات قبلی در FCCC/CP/2015/7) خوشبینی چندانی را بر نمیانگیزد. براساس پیشبینیهای متخصصان، اجرای تعهدات حال حاضر کشورها (که به INDC معروف است) منجر به انتشار جهانی 55.2 گیگاتن دیاکسیدکربن در سال 2025 و 56.7 گیگاتن در سال 2030 خواهد شد؛ درحالیکه این میزان در سال 1990، 38.8 گیگاتن و در سال 2000، 40.5 گیگاتن و در سال 2010، 48.1 گیگاتن بوده است؛ بنابراین رشد میزان انتشار با سرعت کمتری افزایش خواهد داشت. در سالهای 1990 تا 2030 میزان انتشار گازهای گلخانهای میتواند تا 45 درصد افزایش پیدا کند. با این نرخ رشد جهان از دستیابی به هدف دو درجه سانتیگراد دور خواهد بود و حتی ممکن است افزایش دما به سه درجه (یا حتی بیشتر) نیز برسد. برای محققشدن میثاق پاریس، باید میزان انتشار را در سال 2030 به سطح سال 2000 بازگردانیم.
آیا این امر امکانپذیر است؟ حتما، به شرط اینکه تغییرات بنیادینی را در پارادایمهای توسعه ارائه کنیم؛ چیزی که در موافقتنامه پاریس تلاش شده است تا ارائه نشود. طبق بند چهار از دولتها خواسته شده هر پنج سال یکبار تعهداتشان را ارزیابی کنند و آنها را بهبود بخشند. این اقدامات به صورت عمومی اعلام خواهد شد و نکتهای است که میتواند انگیزه رهبران سیاسی را افزایش دهد. سازگاری: کوپ 21 و توافقنامه پاریس بیشتر بر کاهش و مبارزه و کمتر بر سازگاری با تغییر اقلیم متمرکز شده است؛ درحالیکه این جنبه دوم اولویت بسیاری از کشورهای درحالتوسعه (کشورهایی مانند آنها که در آفریقا، کارائیب و پاسیفیک هستند و اتفاقا انتشار گازهای گلخانهایشان بسیار کم است) است. بنابراین بند هفت موافقتنامه پاریس با هدف افزایش ظرفیت سازگاری، کاهش خطرپذیری و تقویت تابآوری ارائه شده است. اینها چالشهای اصلیای هستند که کشورهای کمترتوسعهیافته با آن مواجه هستند؛ درحالیکه کشورهای آلودهکننده (اساسا کشورهای عضو گروه جی20) برای دستیابی به هدف دودرجهای باید بر روی کاهش انتشار متمرکز شوند؛ اما بند هفت چیز جدیدی به آرمان توسعه پایدار نمیافزاید و اشارهای به مبارزه با افزایش تعداد سیلهایی که میلیونها انسان را تحتتأثیر قرار میدهد و مهمترین چالش سازگاری با تغییر اقلیم است، نمیکند و تنها پیشنهادهایی معمولی و مرسوم درباره ضرورت تبادل دانش و تجربههای برتر ارائه میدهد. ابعاد مالی:براساس بند 9، کشورهای توسعهیافته باید منابع مالی را برای مبارزه و سازگاری با تغییر اقلیم در کشورهای درحالتوسعه فراهم کنند. چگونگی مدیریت منابع مالی، میزان و نرخ منابع دوجانبه یا چندجانبه و چگونگی جمعآوری و تقسیم منابع میان کشورهای درحالتوسعه در متن توافقنامه مشخص نشده است. کشورهای توسعهیافته، تنها هر دو سال یکبار اطلاعاتی را درباره حمایتشان از کشورهای درحالتوسعه منتشر خواهند کرد. بیم آن میرود که منابعی که با عنوان «کمکهای عمومی توسعه» در حال افزایش است، بهعنوان بخشی از تعهد گزارش شود و در نتیجه افزایشی را که در صندوق برای چندین سال شاهد خواهیم بود، همچنان ناکافی باقی بماند. با توجه به اینکه در موافقتنامه پاریس به هیچ مبلغی اشاره نشده است و تنها در پاراگراف 54 از سند تصمیم نوشته شده است، هدف جمعی کمّی برای حداقل سالانه صد میلیارد دلار. درباره سالانه صد میلیارد دلار بهعنوان یک عدد سمبولیک در نشست کوپ 21، بسیار صحبت شده است؛ اما بحث چندانی درباره منابع بالقوه و فرایندهای اجرائی آن گفته نشده است. میزان این تعهد جمعی باید با میزان کمکهای عمومی توسعه (بهعنوان یک صندوق دو و چندجانبه) مقایسه شود که تقریبا 140 میلیارد دلار در هر سال است. اگر کشورهای توسعهیافته میزان کمکهای عمومی توسعه را که صندوق اقلیم نیز بخشی از آن است ثابت نگه دارند، پس از نشست پاریس باید 70 درصد به میزان آن بیفزایند؛ اما کدامیک از اعضای سازمان همکاریهای اقتصادی و توسعه حاضر به پرداخت این مبلغ هستند؟ هیچکس نمیداند. غیاب اقدامات مالیاتی در میان پیشنهادها باعث تأسف است. این در حالی است که بسیاری از متخصصان بر وضع مالیات بر آلودهکنندهها (مانند حملونقل هوایی و راهها) بهعنوان یکی از اجزای اصلی هر سیاستگذاری خوب زیستمحیطی تأکید داشتند. متأسفانه مالیات کربن در لوبورگ بر باد رفت. آیا این تصادفی بود که این خبر در سایت اولین فرودگاه پاریس منتشر شد؟ مراحل بعدی:بندهای 14 تا 29 موافقتنامه درباره گامهای بعدی و فرایندهایی است که باید درون سازمان ملل و بهویژه در مجمع تغییر اقلیم تنظیم شود. با توجه به اینکه نشست بعدی کوپ در دسامبر سال 2016 در مراکش برگزار خواهد شد اما اولین ارزیابی جهانی از موافقتنامه پاریس در سال 2023 برگزار خواهد شد و پس از آن هر پنج سال یکبار تکرار میشود. به نظر میرسد عجلهای در کار نیست... . همه رهبران جهانی در سخنرانی افتتاحیهشان تأکید کردند که نیاز به عمل نیرومند و یکپارچه برای سرعتبخشیدن به کاهش انتشار جهانی گازهای گلخانهای، ضروری است. متأسفانه به نظر میرسد این بلندپروازی در مرحله سخنرانی باقی بماند. موافقتنامه پاریس یک قدم روبهجلو است؛ اما برای بشریتی که به دنبال توقف تغییر اقلیم در کوتاهمدت و میانمدت است، کافی نیست. برای پاسخدادن به مخاطرات اقلیمی به نشستهای کوپ دیگری و به بسیج منابعی از نوع دیگر نیاز داریم که البته باید گستردهتر باشند تا بتوان جهان را دگرگون کرد؛ چیزی مانند آنچه در سپتامبر گذشته در قالب اهداف توسعه پایدار برای سال 2030 توسط دبیرکل سازمان ملل ارائه شد. همانطور که بسیاری از سازمانهای مردمنهاد در پاریس اعلام کردند، اگر ما الگوی توسعهمان را تغییر ندهیم، کنترل اقلیم مانند افسانهای چندبعدی باقی خواهد ماند. *مشاور دبیر برنامه اسکان بشر ملل متحد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.