|

نگاهی به نمایش «دپوتات» با طراحی و کارگردانی اتابک نادری

ای وقت تو خوش که وقت ما کردی خوش

همایون علی‌آبادی

دستیار کارگردان: میلاد حاجی‌زاده بازیگران: سوسن پرور، سامان دارابی، ماه‌چهره خلیلی، پندار اکبری، قاسم روشنایی و دیگران محل اجرا: تالار ایوان شمس برای حسن مطلع و گشت و گذار در شروع کمی به گذشته‌ها می‌نگریم تا دریابیم اساسا خنداندن و شادابی و شور و شوریدگی جماعت تئاترشناس و اهل صحنه هماره حتی تا ختام و اتام عمرشان دغدغه‌ای بوده تا «کمیک» را از کارنامه تئاتری‌شان مبادا و مبادا رخت برکشیده باشد و مثلا کار طنز و طنازی و کمدی در سیر هستن و زیستنشان شاید غایب افتاده باشد. خنداندن مردم همیشه کاری دشوار و صعب بوده و فی‌الواقع تا نگردی آشنا زین پرده رمزی نشنوی / گوش نامحرم نباشد جای پیغام سروش. امروزه‌روز دیگر حتی «مولیر» برای انسان وحشت‌زده و هراسان و اندیشناک که به قول «برشت» سخن‌گفتن از درختان جنایت است سر در جیب مراقبت و مکاشفت فرو برده‌اند، خنده‌انگیز نیست. «مولیر» با آن حال‌وهوا شوخی‌های درباری و اشرافی و «لاپرسیوزیته‌اش» حتی اگر از «کمدیا دل‌آرته» نیز گرته‌برداری کرده باشد، آدم تلخ و عبوس معاصر را که سگرمه‌هایش و خط اخم چهره‌اش همواره در هم و خط‌خطی است حتی برای لحظه و لمحه‌ای یا برای زهرخند و تلخندی نه، تبسمی با هراس و هول کارا و کارساز نیست. گواه این ادله من سیل نمایش‌نامه‌های «مولیر» در فن «آداپتاسیون» تئاتر ایران است. در اینجا که به‌وفور به‌جای «میزان تروپ»، «خسیس» و ...، ما «میرزاکمال»، «میرزاجمال» و ... داشته‌ایم و دیده‌ایم. در هندوستان نیز «ارباب پونتیلای» برشت هم برای مردم آداپته شده بود و این همان «برشت» ایدئولوگ اهل «آژیتاسیون پروپاگانداست» که مدتی «برتولت برشت» را هم گرفتار جزم و دگم خود کرده بود و در اثری مانند «اقدامات انجام‌شده»، مرگ سه‌نفر برای اختفای اسرار حزب موجه و منطقی جلوه داده می‌شود. همین برشت در سال‌های پایان عمرش که دیگر تغافل و تجاهل سرتاسر وجودش را فراگرفته بود، می‌گوید: «نمایشی كه نتوان در آن خندید باید به آن خندید». شگفتا «من نه آنم که زبونی کشم از چرخ کبود / چرخ برهم زنم ار غیر مرادم گردد». برشت که تئوریسین طراز اول مارکسیسم است از زمان سفر به قاره نو «آمریکا» به‌کلی تغییر مسیر می‌دهد و با عقبه حزب و حزب‌بازی‌هایش بدرود می‌گوید و به جهان آزاد، تفکر بی‌قیدوشرط و اندیشه ناب ورود می‌کند. از آثار تعلیمی تئاتری برشت تا «پونتیلا» و «گالیله» راهی نیست اما وی درمی‌یابد که تئاتر وسیله‌ای برای تریبون‌شدن و مغالطه و لایشعری نیست و باید این جمله را که در همه کتاب‌های شارحان مذهبی آمده است بر دیده نهاد که می‌گوید: «عبادت فرع بر تفکر است» انسانی که می‌اندیشد چون خادم و خلیفه خداوند روی زمین است باید جان کلام را در این دنیا ادا کند و بداند اندیشه بزرگ‌ترین سرمایه برای جهد و جهاد است و بس. درهرحال خنداندن جماعت به شرط آنکه انگیزه‌ها و اجرایش مرغوب، به‌دور از ابتذال و بی‌توجه به حشو و هجا و هوا باشد کاری ستودنی است. به قول قائلش: پس از مدت‌ها «اتابک نادری» که نمی‌دانم چرا ایام عزیز و «آرتیستیکش» را در کار اداری خرج می‌کند، پاشنه‌هایش را ور کشیده و چیزی از آن‌همه ذوق و استعداد و کاریزمای ژنی‌اش را در قلمرو طنز بر صحنه آورده است. حبذا اتابک! طنز مرغوب، بازی‌های خوب و گاهی بسیار خوب «سوسن پرور»، - این دُردانه‌ تئاتر امروز ما -و «سامان دارابی» و دیگران اجرائی جمع‌وجور و جذاب را بر صحنه تالار ایوان شمس آورده. نکته‌ای که برای من همچنان پرسش‌انگیز است این است که آقایان رها کنید تئاتری‌های ما را از پشت‌میزنشینی. چرا چهره‌هایی مانند «اتابک نادری»، «حسن رونده» و «محسن سراجی» از کار اصلی‌شان که در آن شور و شناخت بیداد می‌کند غفلت کنند و این حیف است. متن نمایش‌نامه «دپوتات» هم زیباست. نه هجو است و نه هزل و نه به قول آن بازیگر معروف صداوسیما لزومی برای کندن شلوار از پایش به قیمت خنداندن مردم وجود دارد. خداوند سبحان سلامت بدارش استاد «مشایخی» را که مانند معلمی آن بی‌ادب را تنبیه کرد. درهرحال کار «اتابک» نه به «کمدیا دل‌آرته» و نه به «کورپوس کریستی‌های انگلیسی» وام‌دار است نه هیچ سبک دیگری. او خیلی راحت تکنیک «تخت‌حوضی» و «سیاه‌بازی»های خودمان را در کارگردانی‌اش جایگزین کرده که زیباست. «دپوتات» پر است از این لحظه‌های نمایش سنتی «تخت‌حوضی» ما که به‌اصطلاح «آداپته» شده و در اجرای «اتابک» بر صحنه ذوب می‌شود و این ارزشمند است که اثری صددرصد ایرانی، دلنشین و صاحب سبک و به‌دور از دم‌زدن از انواع کمدی از «بورلسک» و «گروتسک» گرفته تا کمدی‌های «لارمویانت» و کمدی‌های دیگر هیچ وام‌دار نیست. از سوی دیگر کارگردان مراقب اجراهای تئاتر آخر شب «دماوند»، «قیام» و «حافظ» هم بوده که در دام تئاتر «آتراکسیون» و «شب‌های تهران» نیفتد که این هم جای قدردانی دارد. درهرحال باید کار «دپوتات» را از این آذری عزیز پذیرفت، منقبت کرد و به او گفت: ای‌کاش کشتیبان را سیاستی دگر آید و این همه غم میزهای لعنتی و رفتنی را نخورد و از استعداد و مایه‌های عمیق کمیک که در شریان‌هایش جاری است بیشتر به کار گیرد و در پایان می‌گویم: اتابک عزیز! چرا بیش از این دلیری نمی‌کنی و از آن‌همه طنز قوی و طراز اولت که فی‌الواقع مثال‌زدنی است در روزگار عسرت و عزلت تئاتر رو به احتضار ما بهره نمی‌گیری؟ دلیری کن، ما را به فیض عُظما برسان. اما از بازی‌ها چه بگویم. از سوسن پرور؛ کشف تئاتر شهرستان و از سویی دارابی و دیگران.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.