گفتوگو با «فرهاد توحیدی» درباره جشنواره جهانی فجر
نزدیکی به دولت را نمیپسندم
فرهاد توحیدی، از آن دست سینماگرانی است که همواره موضع انتقادی خود را حفظ کرده. وقتی هم سخن از «جشنواره جهانی فیلم فجر» به میان آمد، اگرچه برایش سخت بود تا بهخاطر رفاقتش با دبیر جشنواره - رضا میرکریمی- انتقاداتش را مطرح کند، اما نهایتا سیاستگذاریهای این جشنواره را فارغ از اینکه دبیر برگزاری این دوره آن، چه کسی است، نقد کرد.
اساسا چرا باید جشنواره جهانی فجر را جدا از همان 10 روزی که در دهه فجر برگزار میشود برگزار کرد؟ آیا این انشقاق صرف یک هزینه مجدد و اضافه نیست؟ هزینهای که اگر به خود بدنه سینما تزریق شود یا صرف برنامهریزی برای جلب مخاطب یا حتی اصلاح زیرساختها شود در شرایط کنونی مؤثرتر خواهد بود. لزوم برگزاری چنین جشنوارهای دو، سهماه بعد از جشنواره ملی فجر چیست؟ البته من در جایگاهی نیستم که به این سؤال پاسخ دهم. صرفا میتوانم درک و دریافتهای خودم را از جداسازی بخش بینالملل از جشنواره ملی عرض کنم. ببینید! یک اشکالی که قبلا هم این دو بخش در ادغام بود وجود داشت این بود که بخش بینالملل جشنواره فیلم فجر عملا زیر سایه بخش ملی محو میشد. نه مشتری داشت و نه جذابیت و نه کارکردی را که قاعدتا باید داشته باشد. در دورههای اولیه جشنواره فجر، بخش بینالملل باز صاحب جاذبههایی بود. چرا؟ چون منابعی که تماشاگران ایرانی در اختیار داشتند، اندک بود. یعنی طبیعتا ویدئو با این گستردگی نبود، دیویدی و ویسیدی و بلورِی نبود. الان بازار سیاه فیلمهای خارجی یا اصلا بازار سیاه فیلم در ایران براساس تخمین مطالعات اقتصادی کارشناسان سینمای ایران، حجمی تا چهاربرابر تجارت سینما دارد. یعنی اگر سرمایه در گردش سینمای ایران حدودا سالی صدمیلیاردتومان باشد، حدود 400میلیاردتومان حجم سرمایه در گردش و تجارت در بازار زیرزمینی فیلم است! بنابراین گاهی دیدهاید فیلم هنوز در خارج از کشور روی پرده است یا حتی روی پرده هم نیامده، اما اینجا تماشاگران ایرانی در منازلشان آن را بدون سانسور تماشا میکنند. الان که دیگر منظره کلی عوض شده و حتی فیلم آپلود میشود یا با رقیب خیلی گردنکلفتتری به اسم نتفیلیکس روبهرو هستیم. هرچند که اینجا فیلترینگ وجود دارد اما ابزار دورزدن فیلتر هم وجود دارد. بنابراین منابع اتصال تماشاگر ایرانی به آنچه در عرصه سینمای جهان میگذرد، متعدد شده است. اما در دورههای نخست برگزاری جشنواره، این تعدد مجاری دسترسی وجود نداشت بنابراین تنها راهی که میشد بهواسطهاش فیلم خوب تماشا کرد اما طبیعتا با سانسور، جشنواره بینالمللی فیلم فجر بود، برای همین بخش بینالملل آن طرفدار داشت. حتی تا جشنواره 12 و 13 هم وضعیت همینطور بود. اما آرامآرام با وجود گسترش ویدئو این قضیه کمرنگتر شد بهخصوص اینکه جشنواره بینالمللی فیلم فجر هیچوقت جشنواره A نبوده است. البته ادعایش را هم نداشته و نمیتوانسته هم داشته باشد برای اینکه بالاخره فیلمهایی که در جشنوارههای رده A به نمایش درمیآیند، با کلی تبلیغات و فرش قرمز و سروصدا و به قول بچههای تهران با دورهمیهای آنچنانی برگزار میشوند. بهغیر از این، فیلمسازان بزرگ دنیا اجازه نمیدهند که جشنوارهها به فیلمشان دست بزنند اما اینجا مقررات و ضوابط پخش خودش را دارد بنابراین جشنواره بینالمللی فیلم فجر، هرگز بهسراغ فیلمهایی که امکان نمایش را در ایران نداشتند، نمیرفت. عملا جشنواره بینالمللی فیلم فجر، پیش از این جداسازی، عملکردی که داشت واقعا شایسته صفت بینالمللی نبود. با وجود همه تنگناها سؤال این است که آیا در چنین شرایطی سینمای ایران باید خودش را از یک تماس بینالمللی حداقلی محروم کند؟ آنهم در شرایطی که کنار ما کشور کوچکی مثل امارات متحده، در ابوظبی و دوبی جشنوارههای بزرگی راه انداخته که بالاخره آمریکاییها و اروپاییها با دبدبه و کبکبه در آن شرکت میکنند و برایشان جاذبه دارد، چون جشنوارهها پول زیادی خرج میکنند. اما ما باید چه کنیم؟ به نظرم تصمیمی که سیاستگذاران سینمایی برای جداسازی بخش بینالملل گرفتند، تصمیم کمابیش درستی بود. لااقل با این جداسازی برای جشنواره بینالمللی فیلم فجر درصدد تعریف تازهای هستند؛ مثلا فرض کنید بخشی در این تعریف جدید معطوف به نگاه شرقی؛ نگاه به حوزه نفوذ زبان فارسی است. این بخش از کشورهای اطراف و همسایه شروع میشود و تا شبهقاره و آن سر هند میرود یا مثلا در این تعریف تازه، بخشی از چین تا قفقاز و... که حوزه نفوذ فرهنگ و تمدن ایران است و تحتتأثیر تمدن ایرانیاند را مورد توجه قرار داده. اگر جشنواره تعریف خودش را اینطوری اصلاح کند که میخواهد فیلمهای این کشورها و حوزهها را جذب کند و اصلا داعیه جذب فیلمهای اروپا و آمریکا را ندارد، به نظرم از این جهت جشنواره قابلتوجهی خواهد شد. مثل تعریفی که آسیاپاسیفیک برای خودش گذاشته که سینمای آسیا و اقیانوسیه را پوشش میدهد و هرسال هم خوب برگزار میشود و جایزهاش هم اهمیت پیدا کرده و فیلمهای مهمی هم هرساله آنجا وارد میشود، جشنواره بینالمللی فیلم فجر هم باید برای خودش یک تعریف اینچنینی پیدا کند. اینجا هم فکر میکنم اگر جشنواره بینالمللی فیلم فجر به این سمت برود و بازتعریف شود، توفیق پیدا میکند. ولی برخلاف این نگاه به شرق که در جشنواره با عنوان «جلوهگاه شرق» تعریف شده و شما هم به اهمیت آن اشاره کردید، در این دوره یکسری میهمانان فرانسوی به ایران آمدهاند. انگار نقضغرض شده و درحالیکه سیاستگذاران سینما میگویند در این جشنواره نگاهمان معطوف به شرق است، از طرفی هم بهدنبال فیلمسازان فرانسوی رفتهاند! من شکل مطلوب این بازتعریف و هویتمندی را با مثال «نگاه به شرق» گفتم. ببینید جشنواره بینالمللی فیلم فجر اگر جدا شد، لازم بود که جدا شود؛ چون زیر سایه جشنوارهای ملی محو میشود و در آن شکل جذابیتی ندارد. حتی اگر در این شکل هم برگزار شود، باز فکر میکنم زیر هیاهوی سینمای ملی که خیلی بزرگتر است، گم شود. هیاهویی که البته من با آن هرگز موافق نیستم و سالهاست بهعنوان منتقد جشنواره فیلم فجر حرف زدهام و گفتهام این جشنواره واقعا فرصتهای اقتصادی را از سینمای ایران میگیرد؛ یعنی فیلمها را لو میدهد، صدها خبرنگار و منتقد سینمایی در 10 روز جشنواره، از صبح تا شب مینشینند و فیلم میبینند و پیش از اینکه فیلمها به اکران برسد تا پایان بهمن و نیمه اسفند، پنبه فیلمها زده میشود. دیگر معلوم است که سال آینده کدام فیلمها میتوانند اکران موفق داشته باشد و کدام فیلمها نه. این فیلمها همه رازهای صنعتی سینمای ایران هستند و در شرایط طبیعی میتوانند مخاطب خودشان را پیدا کنند، اما این شرایط غیرطبیعی است. شما از چه نظر بخش ملی فجر را آسیبزننده میدانید؟ در سودای سیمرغ معمولا 22 فیلم نمایش داده میشود. 11 فیلم هم در بخش فیلماولیها میرود که جمعا 33 فیلم میشود. یک تعداد فیلم هم هنر و تجربه است و تعدادی هم به عنوان خارج از مسابقه به نمایش درمیآید؛ بنابراین با نمایش عمومی 40، 50 فیلم در 10 روز، سرمایه سینمای ایران در معرض تاراج قرار میگیرد، پیش از اینکه موعد اکران فیلمها برسد؛ بنابراین من فکر میکنم بههرحال تصمیم برای جداسازی بخش بینالملل و حتی تمرکز بیشتر را معطوف آن کردن، اتفاق کمابیش درستی است، به شرط اینکه این بخش با نگاه خاصی جدا شده باشد. اینکه در اجرا چه اتفاقی بیفتد، تا حدودی به سلیقه دبیر هم بستگی دارد. وقتی که وزن دبیر از مجموعه سازمان سینمایی بیشتر است میتوان به اثرات مثبت پایدار امیدوار بود! امسال همینطور است و واقعا وزن میرکریمی بر سازمان سینمایی میچربد. او مدیر فوقالعاده و آدمی تشکیلاتی و سازمانگر است و همیشه سنگهای بزرگ را بهخوبی برمیدارد و چیزی کم و کسر نمیگذارد، بنابراین اگر اینجور باشد که وزن دبیر بچربد، آنوقت میتوان امیدوار بود سیاستهای غلط سازمان سینمایی محو شود؛ چون سلیقه دبیر است که حرف اول و آخر را میزند. اگر وزن دبیر نچربد، اعتبار جشنواره با نزول مواجه میشود. اینکه دبیر بخش بینالملل جشنواره امسال، مدیرعامل خانه سینما هم هست، آیا درواقع بیانگر یک جور تعامل بین سازمان سینمایی و خانه سینماست و میتوان پیشبینی کرد نهایتا این اتفاق، صرفه صنفی هم خواهد داشت؟ یعنی وقتی مدیرعامل خانه سینما، دبیری این جشنواره را میپذیرد، یکجور صرفه صنفی هم در پی دارد؟ این را باید از آقای میرکریمی بپرسید. نظر شما چیست؟ به نظرتان امکانپذیر هست و میشود؟ اگر من در این مسند بودم، این کار را نمیکردم! یعنی برایتان دبیری جشنواره با مدیریت خانه سینما، تفکیکشده بود؟ بله، من این اندازه نزدیکی به دولت را نمیپسندم. دوسال قبل هم که ما در خانه سینما بودیم، آقای عسگرپور، بهویژه در اواخر انتقادات را تندتر کرده بود و من فکر میکردم سیاستهای سازمان سینمایی را باید نقد کرد و نقاط ضعفش را بیرون کشید؛ چون به نفع مجموعه سینمایی ایران است، اما بههرحال ما مجموعا در یک بیعملی قرار داریم. آن بخشهایی که به حقوق صنفی مربوط میشود، واقعا خوب پیگیری نمیشود و جریان امور با کندی حرکت همراه است؛ بهویژه تصمیماتی که در چارچوب ارتقای منزلت اجتماعی سینماگران گرفته شده است و بحث امنیت شغلی، همه روی زمین مانده است که بخشی از آن به کمبود بودجه و اعتبارات برمیگردد، اما بخشی هم به اشکالات مدیریتی مدیران کنونی سینما برمیگردد. الان دقیقا حرف همین است که وقتی چالههای به این بزرگی داریم که خیلی هم اولویتشان بیشتر است، مثل رسیدگی به اوضاع هنرمندانی که در بستر بیماریاند یا با مضیقه اقتصادی و بیکاری و... دستوپنجه نرم میکنند، آیا رسیدگی به اوضاع اینها واجبتر از برگزاری چنین جشنوارهای نیست که بیشتر جلوه خودنمایی دارد؟ البته هر کدام جای خودش را دارد. به نظرم با توجه به کمبود اعتبارات، اگر بخواهیم اولویتبندی کنیم من هم با شما موافقم که آن مسائل در اولویتاند. یا یکسری دم و دستگاه تازه مثل شورایعالی سینما، نمونهای دیگر از همین ریختوپاشها هستند. بله. البته آن را هم دارند منحل میکنند. البته از اول ما هشدار میدادیم که این تشکیلاتی است که «عدمش به ز وجود»ش است؛ هر چند آقای شمقدری زحمت زیادی کشیدند تا راهش انداختند که خب این هم شوآف آن دوره بود. هر دوره شوآف خودش را دارد! حالا البته خدا پدر و مادر مدیران کنونی را بیامرزد که متوجه شدند و تصمیم گرفتند که منحلش کنند. خیلی نمیخواهم پوپولیست باشم. اما واقعیت این است که در حوزه اعتبارات واقعا با ضیق منابع مواجه هستیم. ضیق منابع، طبیعتا به ما هشدار میدهد در جاهایی که واجبتر است، سرمایهگذاری صورت گیرد. دو سال است که حساب کمکهزینه بیکاری معطل اعتبارات دولت است. اساسنامهای که خود سازمان هم تصویب کرده و براساس آن احکام هیأت امنا را صادر کرده میگوید که معادل دو درصد بودجه سالانه سازمان سینمایی باید به حساب کمکهزینه بیکاری واریز شود که پارسال و امسال خبری از این قضیه نشده است. بههرحال با شما موافقم. گرفتاریهای زیادی در حوزه سینما وجود دارد. بخشی از این گرفتاریها مالی است اما بخش دیگر آن، مدیریتی است و نیازمند بسترسازی و تدوین قوانین است. موضوع لزوم تدوین لایحه امنیت شغلی را دولت اصلاحات در برنامه چهارم توسعه گنجانده بود که براساس آن دولت موظف بود تا پایان سال اول برنامه، لایحه تأمین امنیت شغلی و تأسیس صندوق بیمه بیکاری هنرمندان را به مجلس شورای اسلامی ببرد. با پایان دوره دولت اصلاحات اجرای این برنامه به دولت نهم موکول شد؛ اما دولت نهم هرگز این کار را انجام نداد؛ بنابراین تکالیفی که در برنامه توسعه چهارم حوزه فرهنگ برعهده دولت گذاشته شده بود که یکی تصویب لایحه تأمین امنیت شغلی و دیگری تأسیس صندوق بیمه بیکاری هنرمندان بود همه از سال 84 تاکنون معطل ماندهاند. این خیلی تأسفانگیز است که یک دهه، مسئولیتی که خود برنامه توسعه به عنوان تکلیف قانونی برعهده دولتها گذاشته انجام نشود. برنامه چهارم تمام شد و برنامه پنجم توسعه، در بخش فرهنگ یک کاریکاتور از برنامهها را تدوین کرد؛ بنابراین دولتها میآیند فارغ از اینکه دولت نهم است یا دهم یا یازدهم، تدبیروامید است یا دولت مهرورزی، به تکالیف خودشان عمل نمیکنند. تصویب قانون در درجه اول نیازمند کار ستادی است؛ یعنی باید لایحه نوشته شود و متولی داشته باشد. دولت و وزارت ارشاد باید این کار را میکردند اما وزارت ارشاد تکالیف خودش را انجام نداد. آیا این وظیفه صنف نیست که مدام اینها را یادآوری کند، بهجای اینکه خودش وارد بازی مدیران و دولتمردان شود؟ ما نامه نوشتیم. از سال 84 بارها این مطالب را گفتهایم. ما خواستیم تجمع هم در مرداد سال 85 درست کنیم اما شب قبلش آن را لغو کردند؛ یعنی دیگر واقعا هرکاری که میتوانستیم بکنیم، کردیم؛ و آخرین کار اینکه خودمان پیشنویس لایحه را بنویسیم که نوشتیم و تقدیم دولت نهم کردیم که نظرات اصلاحی خودشان را هم اعمال کنند و به مجلس ببرند اما نبردند و نکردند. میخواهم بگویم اراده معطوف به قدرت وجود ندارد. اراده معطوف به انجام امور وجود ندارد و متأسفانه هرکسی در دام روزمرگی گرفتار میشود و میرود. دو، سه ماه بعد از استقرار دولت تدبیروامید با یکی از دوستان هیأتمدیره خانه سینما و تعداد دیگری از هنرمندان سینما به دفتر آقای دکتر ربیعی، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی رفتیم. ربیعی واقعا جزء آدمهای عجیبوغریب این کابینه است و خیلی دوستداشتنی و آدم اتفاقا صاحب اراده معطوف به قدرت است و باوجود اینکه وزیر کار و رفاه اجتماعی است در حوزه فرهنگ خیلی کار کرده. در همان دیدار دکتر ربیعی مطلب خیلی عبرتانگیزی بیان کرد و گفت: «من فکر میکردم به اینجا میآیم و وزارتخانه را عوض میکنم الان میبینم سه ماه گذشته و این وزارتخانه است که دارد من را عوض میکند!» دیوانسالاری با آدمها چنین کاری میکند. آدمها وقتی در سازمانی قرار میگیرند، فکر میکنند میتوانند آن سیستم را اصلاح کنند یا چرخهای آن سیستم را تندتر بچرخانند و چابکسازی کنند، تصمیمسازیها را بیشتر کنند و به تصمیمات شکل اجرائی دهند اما عملا در آن چرخه دیوانسالاریگیر میکنند و آنها هم مثل گذشتگانشان میشوند و بعد از مدتی بیتفاوت میشوند و دست آخر هم گله میکنند که این نمیشود دیگر! در شرایطی که به گفته خودتان جدیدترین فیلمهای دنیا در دست مردم و کسانی که سینما را دنبال میکنند، هست دیگر برگزاری جشنواره بهعنوان «رویدادی برای تماشای فیلم روز» لزومی ندارد. با توجه به اینکه در تمام جشنوارههای دنیا، بازار جهانی فیلم مورد توجه است، ولی در ایران جدی گرفته نمیشود و بیشتر تشریفاتی است، البته اینجا بههزار و یک دلیل چنین چیزی در حد استاندارد جهانیاش امکانپذیر نیست؛ به دلایل دیپلماتیک، تحریمها و...، البته دبیر جشنواره گفتهاند یکی از وجوه مهم برگزاری جشنواره بینالمللی، برگزاری کارگاههای مهم سینمایی با حضور چهرههای بینالمللی است. چه ضرورتی دارد که این کارگاهها در غالب جشنواره برگزار شوند؟ آیا نمیشد به شکل مستقل چنین کارگاههایی از طرف خانه سینما در شکل غیرجشنوارهای تشکیل شوند؟ اینکه فلان کارگردان یا دراماتیست بزرگ بینالمللی از هرجای دنیا به ایران بیاید، لزوما فقط در قالب جشنوارهای جهانی باید اتفاق بیفتد؟ با کلیت فرمایشات شما موافقم ولی جشنوارهها همیشه این جاذبه و فرصت را دارند که آدمها را کنار همدیگر قرار دهند. این کنار همدیگر قرارگرفتن، ایجاد یک همافزایی و انگیزه میکند. جشنوارههای بزرگ دنیا مثل کن، برلین و امثال آنها هم در کنار خود کارگاه دارند. بله، برلین همینطور و سئول و دوبی هم کارگاه میگذارند. فرصتی که آدمها با فیلمهایشان میآیند و هنرمندانی برای داوری میآیند، فرصت خوبی است که بتوان از انرژی و نیروی جمعی ایجادشده استفاده کرد. شاید در طول سال این امکان به دلایل مختلف فراهم نشود؛ مثلا خانه سینما سالهاست که میخواهد این کار را انجام دهد و همیشه با گرفتاریهای مالی مواجه شده. گاهی میشد کارگاه کوچکی میگذاشتیم که کسانی را از خارج ایران دعوت میکردیم ولی فرصت جشنواره هم تجمیع بهوجود میآورد و هم منابع، راحتتر در دسترس هستند. من این اتفاق را در جشنواره جهانی فجر این دوره حسن و مزیت نسبی میدانم؛ یعنی به نظرم میرکریمی کار خوبی کرده و میتوانست این کار را نکند و همه این پولها باز هم هدر رود. ولی الحمدالله که 10، 20 کارگاه برگزار میشود، آدمها هم میآیند و آموزش میبینند و قرار هم هست که هم با حضور بچههای ایرانی و هم هنرجویانی از دیگر کشورهای منطقه باشد. این بچههایی که دارند از خارج ایران میآیند، قاعدتا حوزه فرهنگی ما آنها را تحتتأثیر قرار میدهند و هرکدامشان سفیر ایران میشوند. اینها محاسن قضیه است و من اینها را نفی نمیکنم. فکر میکنم اینها جزء مزیتهای نسبی این جشنواره و هر جشنواره شبیه این جشنواره میتواند باشد. نکتهای را هم که جنابعالی میفرمایید، هم نفی نمیکنم. واقعا این کارگاهها و... باید یک جریان مداوم و مستمر باشد. باز هم جواب سؤال اصلی را نگرفتم. آیا برای شناختهشدن در جهان، باید این همه سروصدا و هزینه کرد؟ آنهم بدون برنامهریزی بلندمدت و هدفگذاری مشخص؟ (با خنده) الان یک چیزی به نام غیرت صنفی وجود دارد که سبب میشود وقتی دوست و همکار کاربلد من رضا میرکریمی دبیر این جشنواره است، نمیتوانم از اساس ماهیت آن را زیر سؤال ببرم. در خانه سینما، بناست بعد از برگزاری جشنواره جهانی فیلم فجر، یک سمینار آسیبشناسی جشنواره فجر برگزار شود که دبیر آن هم آقای جیرانی است و این مسائل هم در آن مطرح و آسیبشناسی خواهد شد. از این تندتر هم نقد میشود. میخواهم بگویم دوستانی مانند آقای میرکریمی هم واقعا نسبت به این آسیبها وقوف دارند و بیشک از جنبههای مختلف آن را بررسی میکنند. این اندازه نزدیکی به دولت را نمیپسندم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.