|

نگاهي به زندگي آيت‌الله رضواني در گفت‌وگو با فرزندش

از خمين تا نجف با امام (ره)

علی شاملو

آیت‌الله غلامرضا رضوانی‌خمینی از نخستین فقهایی بود که در یک اسفند ۱۳۵۸ با حکم امام خمینی (ره) به آیت‌الله غلامرضا رضوانی‌خمینی از نخستین فقهایی بود که در یک اسفند ۱۳۵۸ با حکم امام خمینی (ره) به عضویت اولین دوره شورای نگهبان درآمد و بعد از اتمام عضویت شورای نگهبان در زمان امام، رئیس دیوان عدالت اداری شد. آیت‌الله رضوانی مجددا در سال ۱۳۶۸ با حکم مقام معظم رهبری به‌عنوان عضو فقهای شورای نگهبان منصوب و تا پایان عمر عضو این شورا بود. اعتماد و اطمینان رهبر کبیر انقلاب به آیت‌الله رضوانی به حدی بود که با معرفی ايشان برای بسیاری از علما و بزرگواران اجازات شرعی صادر می‌کردند و به همراه سه نفر از علمای دیگر در سال‌های پیش از انقلاب به‌عنوان وصی امام (ره) معین شدند. به مناسبت سومین سالگرد درگذشت آيت‌الله رضواني با فرزند ایشان علیرضا رضوانی درباره دوره اقامت ایشان همراه با امام در نجف و عضویت در شورای نگهبان و فعالیت‌های بعد از انقلاب آن مرحوم گفت‌وگویی انجام دادیم.

‌ وضعیت خانوادگی آیت‌الله رضوانی چگونه بود و کجا متولد شد؟ پدر در سال ۱۳۰۹ در شهرستان خمین متولد شدند که در آن زمان از توابع گلپایگان در استان اصفهان بود. پدربزرگم روحانی نبودند؛ اما سلک روحانی داشتند و معلم قرآن شهر بودند و اغلب آقایانی که اکنون هستند، می‌گویند که قرآن را نزد پدربزرگ من که محمدکریم نام داشت، آموختند. ايشان کاروانسرا داشتند. در خمین منزل پدربزرگ مادری‌ام، سه خانه با منزل امام خمینی(ره) فاصله داشت و فاصله خانه پدری‌ام با منزل امام خمینی پنج خانه بود. ‌ پدرتان در چه سنی تحصیلات حوزوی را آغاز می‌کند؟ پدرم در هفت‌سالگی به مدرسه می‌رود؛ یعنی از سال ۱۳۱۶ تا سال ۱۳۲۷ در مدرسه تحصیل کرد که در سال ۱۳۲۵ به قم برای آغاز درس طلبگی می‌روند. آن موقع هنوز ازدواج نکرده بودند و با آقای جلالی‌خمینی که بعدها امام‌جمعه موقت خمین و عضو جامعه روحانیت مبارز شرق تهران که هم‌اکنون در قید حیات هستند و حوزه علمیه دارند، هم‌حجره و همدرس بودند. پدرم پس از چند سال تحصیلات حوزوی در قم در سال ۱۳۳۲ برای ادامه تحصیلات به حوزه علمیه نجف مهاجرت می‌کنند؛ زیرا حوزه علمیه نجف آن‌موقع معتبرتر از قم بود و استادان بزرگی در آن حوزه درس خوانده و درس می‌دادند. ‌چه زمانی آیت‌الله رضوانی با امام خمینی(ره) آشنا شدند؟ ایشان از خمین با حضرت امام آشنا بودند. چند باری در قم نیز ایشان را دیده بودند. پدرم در حوزه علمیه قم با آقایان جلالی‌خمینی و مسعودی‌خمینی، هم‌حجره و از شاگردان آیت‌الله بروجردی بوده‌اند؛ به همین علت نیز امام خمینی را می‌شناختند. ‌ شما اولین‌بار کی امام خمینی(ره) را دیدید؟ بین نجف و کربلا سه کاروانسرای شاه‌عباسی وجود دارد که هرکدام اسمی دارد. اولین کاروانسرای شاه‌عباسی خانه ربع نام دارد و دومی خانه نصف نام دارد و سومی خانه نخیله نام دارد. من به یاد دارم که در خانه نصف پدرم مقدار زیادی نوشابه خرید تا به دلیل گرمی هوا بین جمعیت توزیع کند و همه منتظر ورود امام بودیم تا امام خمینی(ره) با ماشین از ترکیه به عراق آمدند و سپس همگی ما به همراه امام خمینی به نجف آمدیم. در آن موقع پدر از قبل خبر داشتند که امام خمینی به نجف می‌آیند؛ زیرا از آبادان گروهی به بصره می‌آمدند و از آنجا به نجف می‌آمدند و خبرها را به پدرم می‌دادند؛ به این دلیل کارهایی برای استقبال از امام تدارک دیده شده بود. من آن زمان شش سال داشتم. ‌ خاطراتی از نجف در دوران تبعید امام خمینی(ره) دارید؟ بله، امام خمینی صبح‌ها در مسجد ترک‌ها در نجف درس می‌داد، ظهر هم در همان مسجد نماز جماعت برگزار می‌کردند، شب‌ها هم در مدرسه بروجردی نماز جماعت برگزار می‌کردند و بعد از نماز مغرب و عشا به منزل برمی‌گشتند و حدود یک ساعت در بیرونی می‌نشستند تا اگر ارباب‌رجوع کاری دارد، بتواند مراجعه کند و بپرسد، مگر اینکه وقت ملاقات اندرونی می‌خواستند، در این صورت پدرم در یک کاغذ کوچک به امام خمینی(ره) می‌نوشتند که فلان شخص تقاضای ملاقات دارد، امام هم در یک کلمه موافقم و یا مخالفم پاسخ می‌داد. من حکومت‌های عبدالکریم قاسم، حسن البکر و صدام را در عراق دیده‌ام و همین‌طور نظام شاهنشاهی در ایران را و در آن سال‌ها به یاد دارم که قبل از اخراج ایرانی‌ها صدام در دورانی که معاون بود، چند بار خواست برای دیدار با امام خمینی وقت ملاقات بگیرد که امام نپذیرفت. امام تنها به یک نفر وقت ملاقات داد که رضا علی نام داشت و معاون صدام بود و مادرش ایرانی بود و از لحاظ سیاسی خیلی معتدل بود که امام به خاطر اخراج ایرانی‌ها برخورد تندی با آنها کرد و دیگر متوقف شد و دیگر ایرانی‌ها را بیرون نکردند. زمانی که آیت‌الله سیدمحسن حکیم فوت کرده بود، مرجع اعلم پس از آیت‌الله بروجردی آیت‌الله حکیم بود. پدرم از آنجا که در لبنان عکس‌های خوبی چاپ می‌کردند، سفارش داده بود برای اعلمیت امام در لبنان عکس چاپ کنند که این کار هم‌زمان با اعلمیت آقای خویی بود. امام همیشه از در بیرونی به حرم می‌رفت، نه از در اندرونی. یک روز که می‌خواستند به حرم بروند، می‌بینند بسته‌هایی در گوشه حیاط بیرونی گذاشته شده، می‌پرسند آقای رضوانی اینها چه هستند و پدر جواب می‌دهند اینها عکس‌های شما هستند و می‌خواهیم برای اعلمیت شما پخش کنیم. امام گفتند «مشتی حسین» اینها را به اندرونی ببرید و عکس‌ها را به اندرونی بردند و اجازه پخش آن را ندادند. مشتی حسین خدیور خادم امام بود. جالب‌تر اینکه مقلدین امام می‌آمدند رساله بگیرند و برخی می‌گفتند رساله را مجانی بدهید؛ اما امام می‌گفتند نه پول رساله را از آنها بگیرید؛ زیرا کسی که پول بدهد آن را می‌خواند؛ اما کسی که پول ندهد اصلا به آن نگاه نمی‌کند. یادم می‌آید امام‌ آش رشته خیلی دوست داشت و یک بار که مادرم‌ آش رشته درست کرده بود به من داد تا برای امام ببرم و فکر می‌کردم اگر در بزنم یا آقای خدیور یا صغرا خانم برای گرفتن ظرفش بیایند اما وقتی در را زدم و در باز شد امام با لباس ساده خود در را باز کرد و من سلام دادم و ایشان جواب دادند و کاسه‌ آش را گرفتند و رفتند و من به مادرم گفتم که خود امام آمد و کاسه آش را گرفت؛ روی این اصل وقتی خود امام چیزی از دست من می‌گیرد پس معلوم است خیلی به من اطمینان دارد و روی این اصل من هیچ‌وقت به ایشان دروغ نمی‌گویم حتی اگر به ضررم باشد. خاطره دیگرم مربوط به یک سال قبل از انقلاب است که من و حسین خمینی می‌خواستیم به ایران بیاییم. ۱۸ سالمان هم شده بود و اگر می‌آمدیم ما را برای سربازی نگه می‌داشتند؛ بنابراین هر دو خانواده یعنی خانواده ما و خانواده حاج‌آقا مصطفی به این نتیجه رسیدند که اسم من در پاسپورت مادرم بخورد و اسم حسین هم در پاسپورت مادرش بخورد تا فکر کنند که ۱۸ سالمان نشده و برای سربازی ما را نگه ندارند. آن موقع زمینی به خانقین می‌رفتیم و از آنجا به مرز خسروی می‌رفتیم که آقای خدیور هم با خانواده همراه ما بود و هر جا در گمرک می‌رفتیم از ایشان می‌پرسیدند حال امام چطور است؛ پرسیدیم جریان چیست، دیدیم و فهمیدیم چون در پاسپورتش نوشته شده خادم مخصوص آیت‌الله خمینی همه سراغ امام را از او می‌گیرند. در بازگشت آقای خدیور یک‌سری سوغات برای امام آورده بود از مشهد خربزه مشهدی و از اکبرمشتی بستنی که بستنی را در یونولیت نگهداری می‌کرد و خربزه را در ورق‌های باریک‌باریک پیچیده بود و در یخدان‌های قدیمی نگهداری کرد و برای امام آورد. در این سفر پدرانمان به دلایل سیاسی همراه ما نبودند چون پدرم را قبل از امام ممنوع‌الخروج کرده بودند و اگر می‌آمد حکم دستگیری ایشان به ساواک آبادان هم رسیده بود و حتی یک سفر که خواستند به ایران بیایند دوستانی که در آبادان داشتند به پدرم خبر دادند که ساواک در تعقیب شماست و حکم دستگیری‌اش را هم دارند اگر فامیل‌های ما در آبادان نبودند پدرم دستگیر شده بود؛ بنابراین پدرم به نجف برگشت. از آن موقع به بعد ما به‌تنهایی به ایران می‌آمدیم. مش‌حسین خدیور بعد از انقلاب به ایران آمد و در بیت آیت‌الله پسندیده حضور داشت و سه سال پس از ارتحال امام فوت کرد. حتی سیدمرتضی افغانی که در نجف خرید لوازم خانه امام را انجام می‌داد در جماران هم به کار خود ادامه داد و امام را رها نکرد. ‌علت اینکه بعد از رفتن امام (ره) حاج‌آقا در نجف ماندند، چه بود؟ علتش خواست خود امام بود. امام وقتی می‌خواست به کویت برود مانده بود خانه‌اش را تحویل چه کسی بدهد. در تابستان سال ۵۸ خانواده حاج‌آقا برای تعطیلات تابستانی به ایران آمدند که بعد از تعطیلات به عراق بازگردند، صدام فهمیده بود که شهریه امام بین طلبه‌های نجف پخش شده بدون اینکه خود امام باشد و روی این حساس شد و پدرم را که در نجف مانده بود دستگیر و زندانی کردند. ما به پدر زنگ زدیم اما جواب ندادند و بعد چند نفر از طلبه‌های افغانستانی به ما خبر دادند که پدرم دستگیر شده است. ما هم در قم خدمت امام رفتیم و امام فرمودند نگران نباشید و به آقای رضوانی بگویید بعد از آزادی، زمینی به ایران نیایند. ۴۸ ساعت بعد پدرم را آزاد کرده بودند و فشار آورده که زمینی به ‌طرف ایران حرکت کند. ما به حاج‌آقا زنگ زدیم و گفتیم که امام گفته زمینی نیاید، بنابراین پدرم به بغداد رفت و در آن زمان آقای دعایی سفیر ایران در بغداد بود و هماهنگی کرد و در کابین خلبان برای حاج‌آقا، جا درست کردند و حاج‌آقا با هواپیما به ایران بازگشت. ‌ علت انتخاب آیت‌الله رضوانی در شورای نگهبان چه بود؟ قبل از تصویب قانون اساسی بحث شورای نگهبان و بحث فقاهتی آن در منزل امام مطرح بود و یک بار حسین خمینی به من گفت با امام دراین‌زمینه بحث داشتیم و من ناخودآگاه روی ارادتی که به پدر شما داشتم (زیرا حسین خمینی به همراه آقای شیخ محمدحسین احمدی‌شاهرودی که الان عضو خبرگان رهبری خوزستان و رئیس شعبه ۶ دیوان‌عالی کشور است، از شاگردان پدرم در نجف بودند) و روی این علاقه ناخودآگاه ایشان اسم حاج‌آقا را برده بودند و دیدند امام لبخند زده و با این لبخند امام فهمیده بودند که حتما یکی از فقها حضرت آیت‌الله رضوانی است؛ بنابراین در اسفند ۵۸ به ‌عنوان یکی از فقهای شورای نگهبان انتخاب شدند که بعد از سه سال به قید قرعه از شورا بیرون آمدند و امام چون به پدرم علاقه‌مند بودند بنا به پیشنهاد آیت‌الله موسوی‌اردبیلی مرحوم پدر را به سمت ریاست دیوان عدالت اداری منصوب کردند و بعد از یک سال پدرم از دیوان عدالت استعفا و نماینده امام در بازار شدند. ‌ خاطراتی از اقدامات پدرتان در شورای نگهبان دارید؟ آقای سیدمصطفی ذوالقدر در این دوره در میناب رأی آورد و دخترش سیده‌فاطمه‌السادات ذوالقدر در تهران رأی آورد. ایشان کسی بود که همیشه رد صلاحیت می‌شد و کسی که صلاحیت ایشان را می‌گرفت آیت‌الله رضوانی بود یا آقای حاج رسول جماعتی نماینده فومن که رأی صلاحیت ایشان را پدرم داد و یا حسن کامران و خانمش نیره اخوان بی‌طرف نمایندگان اصفهان... حاج‌آقا پدرم به ایشان کمک کرد. ‌ مواردی بود که حاج‌آقا معتقد باشند در رد صلاحیت فردی بی‌انصافی یا به کسی اجحاف شده است؟ بله مواردی بوده که حاج‌آقا، آقای جنتی را متقاعد می‌کرده اما دیگر كسانی مانند آقایي که بعد‌ها وزیر در دولت آقای احمدی‌نژاد شدند، نمی‌گذاشتند. حاج‌آقا می‌گفتند صد رحمت به ماها! این کت‌وشلواری‌ها بدتر هستند. در فومن حاج رسول جماعتی را رد کردند و اگر بخواهیم بحث آبرو را بگوییم اگر مسلمانی برای آبروی مسلمانی ارزش قائل نشود خدا هم برای آبروی او ارزش قائل نمی‌شود زیرا این مقامات دنیوی تمام می‌شود. سال ۷۰ انتخابات در ماه رمضان بود. از در شورا داشتم بیرون می‌آمدم که سیدی که اطراف کرمانشاه به نام آقای الهی- که روحانی هم بود- کاندیدا شده بود و صلاحیت وی رد شده بود، آمد و گفت مردم در کرمانشاه می‌آیند و از خانه من قند و چای تبرک می‌برند و اینکه من رد صلاحیت شده‌ام با اعتقادات مردم بازی می‌شود که من به شورا برگشتم و مسئله ایشان را با پدرم در میان گذاشتم و کارشان حل شد. ايشان می‌خواست گرهی از کار مردم باز کند. حاج‌آقا می‌گفت و اعتقاد داشت که با بودن او در شورای نگهبان ممکن است یک مظلوم به ‌حقش برسد و واقعا به همه کمک می‌کرد. ‌نظر پدرتان درباره رد صلاحیت مرحوم زواره‌ای که خود ایشان زمانی عضو حقوق‌دان شورای نگهبان بودند، چه بود؟ اتفاقا من از پدرم پرسیدم و علت رد صلاحیت مرحوم زواره‌ای مربوط به زمانی بود که ایشان رئیس سازمان ثبت اسناد و املاک کشور بود و گفته می‌شد در زمان ایشان مقداری زمین جابه‌جا شده بود. ‌ رابطه آقای جنتی با حاج‌آقا چطور بود؟ رابطه ایشان با آقای جنتی عالی بود و وقتی منطق و دلیل و برهان بود، آقای جنتی حرف‌های حاج‌آقا را می‌پذیرفت و اینکه می‌گویند تصمیم‌گیرنده آخر آقاي جنتی است، درست نيست؛ زیرا با توجه به اینکه دبیر شورا است و احترامی که برای وی قائل هستند برخی نگاه می‌کنند که ایشان چه می‌کنند و بقیه هم همان کار را انجام می‌دهند و برخی اوقات برخی از آقایان رأی خود را به آقای جنتی تفویض می‌کنند که شدنی است زیرا کارها نمی‌خوابد. ‌ممکن است رأی آن شخص با رأی آقای جنتی فرق کند؟ در بحث مخالفت اگر اختلاف نظر استدلالی باشد پذیرفته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.