سعودیهای بهتری که ما میشناسیم
برنالد هِی کل و استفن هرتاگ ترجمه: شهرام زرندار
عربستان سعودی از سیاست خاورمیانهای رئیسجمهوری آمریکا نومید شده است. رهبران عربستان احساس میکنند که اوباما براساس قواعدی که دههها بر اتحاد سعودی- آمریکایی حاکم بوده بازی نمیکند: ایالات متحده در عوض رابطه قابل اتکای دولتهای حاشیه خلیجفارس درباره ذخایر نفتیشان و حمایت از سلطه منطقهای آمریکا ضمانتهای امنیتی به آنها میدهد. در دیدگاه سعودیها آقای اوباما به منافع آنها خیانت کرده و اغلب به نفع دشمنانشان (ایران) موضعگیری کرده است. آنها به این جمعبندی رسیدهاند که ایالات متحده دیگر یک متفق قابل اتکا نیست و در نتیجه تصمیم گرفتهاند که به عنوان یک قدرت منطقهای بهتنهایی راه خودشان را بروند و در همین حال اقتصاد محلیشان را تقویت کنند. هرچند درباره هر دو موضع، این شیخنشین خود را بیش از آنچه اعتبار دارد به بازی گرفته است. درواقع سعودیها نمیتوانند در مقابل ایران بایستند و دستور کار اصلاحات محلیشان هم نمیتواند به سرانجام برسد؛ مخصوصا اگر این کشور در مخاصمات منطقهای درگیر باشد. آنها یک نشانه از این دلخوری را هفته گذشته نشان دادند هنگامیکه فرماندار ریاض بهجای ملک سلمان به پیشواز آقای اوباما رفت. توهینی نادر به یک رئیسجمهور آمریکایی که هنوز در کاخ سفید است. علائم شکستهشدن روابط دوستانه که قبل از دوران ریاستجمهوری اوباما شروع شده کاملا عیان شده بود. روابط دو کشور از زمان حملات یازدهم سپتامبر به مسیری سنگلاخمانند افتاده بود، هنگامی که روشن شد 15 نفر از هواپیماربایان شهروندان عربستان سعودی بودهاند. دیدار آقای اوباما در شرایطی انجام شد که جنجالی درباره لایحه کنگره برپا شده بود؛ لایحهای که قربانیان حملات یازدهم سپتامبر را قادر میکند تا دولت عربستان سعودی را تحت پیگرد قانونی قرار دهد و از آن تقاضای پرداخت غرامت کنند، شاهدی تکاندهنده دال بر وجود نقشی که مدتهاست بین دو کشور پدید آمده است. سعودیها تهدید کردهاند در صورتی که این لایحه تصویب شود از نظر اقتصادی پاسخ آن را خواهند داد؛ اگرچه کاخ سفید گفته است آقای اوباما رئیسجمهوری ایالات متحده این لایحه را وتو خواهد کرد. در این حس سعودیها که میگویند دولت اوباما اتحاد آنها را تضعیف کرده حقیقتی نهفته است هنگامی که آمریکا نیروهایش را در سال 2010 از عراق بیرون کشید و نوری مالکی را که یک شیعه طرفدار ایران است در سمت نخستوزیری عراق پذیرفت سعودیها شوکه شدند. مورد آخر رسیدن به توافق هستهای با ایران بود که با رهبری آمریکا در سال 2015 به انجام رسید. درحالیکه این توافق برنامه هستهای ایران را در عوض لغو و تحریمهای اقتصادی منجمد میکرد، هیچ محدودیتی را بر توان ایران در جهت اعمال قدرت در منطقه - چه به طور مستقیم و چه از طریق نمایندگانش در سرتاسر خاورمیانه از لبنان و سوریه گرفته تا عراق و یمن - اعمال نمیکرد. توافق هستهای با ایران کمی پس از رویکارآمدن شاه جدید در عربستان به وقوع پیوست. ملک سلمان و پسرش محمد که جانشین ولیعهد و وزیر دفاع عربستان است از جمله جاهطلبترین حاکمان در تاریخ سعودیها هستند همچنانکه اوباما قدرت آمریکا را به طرزی انتخابیتر مورد استفاده قرار میدهد سعودیها از نظر نظامی وارد معرکه شده و از گروههای جهادی علیه حکومت بشار اسد حمایت میکنند. کارزار و بمباران هوایی علیه حوثیها در یمن به راه انداختهاند. سعودیها همچنين رابطه دیپلماتیکشان را با تهران پس از اینکه در ماه ژانویه یک روحانی عالیرتبه شیعه را اعدام کردند کاهش دادند. پیش از این هم سعودیها و غیرسعودیها درباره فلجشدن سیاستگذاری عربستان سعودی مدام شکایت میکردند اما دیگر شکایتی وجود ندارد اکنون شکایتها از چرخشهای ناگهانی است و عربستان سعودی قادر نخواهد بود که از نظر نظامی بر ایران سلطه برقرار کند. آنها نه نیروی انسانی و تخصصی این کار را دارند و نه شبکه وسیع نیروهایی که به نیابت از آنها بجنگند؛چنانکه ایران دارد. پادشاهی سعودی احتیاط را در عرصه محلی به باد داده است. خاندان آل سعود میداند که باید اقتصادش را چندوجهی کند، از فروش نفت بهعنوان یک کشور تکمحصولی دست بردارد و منابع جدید اشتغالزا برای جمعیت جوان خود فراهم آورد. نقشه آنها برای فروش سهام داراییهای ملی، شرکت دولتی نفت و گاز سعودی آرامکو، همچنین خصوصیسازی بخشهایی از نظام بهداشت و آموزش همه نشان میدهد که دراینزمینه ریاض تا کجا میخواهد پیش برود. با این همه به نظر نمیرسد که اقتصاد عربستان سعودی که عمیقا وابسته به مخارج دولتی است بتواند صد میلیارد دلار درآمدهای غیرنفتی در نظر گرفته شده برای سال 2020 را تولید کند. خارج از بخش نفتی، منابع بوروکراتیک آن محدودند و ظرفیت آن برای ایجاد بخش خصوصی محدودتر و ایستاست. آرزوی درکشدن سعودیها برای افزایش مقام و شأن ژئوپلیتیک و خودگردانی اقتصادیشان دارای ریسکهای جدی در عمل است. آمریکا میتواند درد ناشی از این وضعیت را کاهش دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.