|

سیاست بی‌بنیان خرید دلاری رابطه ژئوپلیتیک

اردشیر زارعی‌قنواتی: روابط بین جمهوری مصر و پادشاهی عربستان‌سعودی همیشه تابعی از نوسانات سیاسی و امنیتی در عرصه داخلی و خارجی دو کشور بوده است. تاریخ تمدن چندهزارساله، جمعیت 80 میلیونی، میراث «ناصریسم» و نقش راهبردی- کانونی مصر در جهان عرب در مقابل جمعیت کم، واپس‌گرایی اجتماعی، ارتجاع وهابیت سیاسی و جغرافیایی بیابانی عربستان در مقایسه با منطق تحلیلی یک معادله نابرابر را درخصوص برتری جایگاه قاهره نسبت به ریاض نشان می‌دهد. بعد از بحران انرژی در دهه 50 میلادی که ملی‌شدن نفت ایران توسط «محمد مصدق»، شرکت‌های بزرگ غربی را در جست‌وجوی نفت و گاز به‌سوی سرزمین‌های تازه کشاند، از درون بیابان‌های حجاز و زیر خیمه‌های شیوخ خلیج‌فارس، دریایی از نفت مورد اکتشاف و استخراج قرار گرفت و آنان را یک‌شبه به کاخ‌نشین‌های متمول عربی تبدیل کرد. سقوط نظام پادشاهی در ایران و شکست «ناسیونالیسم» عربی با چاشنی سوسیالیسم محلی، به‌خصوص بعد از شکست اعراب در جنگ 1967 با اسرائیل و سپس فروپاشی جهان دوقطبی، گام‌به‌گام شرایطی را رقم زد تا ریاض جایگاه خود را با کمک دلارهای نفتی در منطقه تثبیت کند. از آنجا که چنین معادله سیاسی‌ای فاقد حداقل‌های مبانی قدرت ژئوپلیتیک و هژمونی سیاسی- اجتماعی است، به‌تبع آن، هرگونه تغییر مناسبات در روابط دوجانبه ناشی از متغیرهای مالی بوده و فرماسیون این اتحادها بر شالوده سست «روابط بر اساس مراودات مالی» بنا می‌شود. از طرف دیگر برای رقم‌خوردن یک اتحاد استراتژیک به عوامل بسیاری از جمله همسویی در کسب منافع ملی و سازگاری جوامع با تحولات سیاسی - اجتماعی ملی و منطقه‌ای نیاز است که در عرصه کلان چنین پارامترهایی در مناسبات بین مصر و عربستان وجود نخواهد داشت. آنچه امروز قاهره را به ریاض نزدیک کرده است بیش از هر موضوع دیگری به افول جایگاه مصر در منطقه و فروپاشی ساختار اقتصادی و تا حدودی سیاسی این کشور مربوط است. سفر چندروزه «ملک‌سلمان»، پادشاه عربستان، به قاهره و توافقات انجام‌گرفته بین دو کشور را باید در چارچوب یک نیاز و استیصال اقتصادی (نه تاریخی با اهداف کسب منافع ملی) مورد ارزیابی قرار داد. به گزارش تلویزیون مصر، در جریان این دیدار تاریخی بیش از 10 قرارداد به ارزش 20 میلیارد دلار بین دو کشور امضا شده و ریاض متعهد به تأمین مالی 16میلیارددلاری یک صندوق سرمایه‌گذاری مشترک شد. حجم این سرمایه‌گذاری‌ها برای اقتصاد فروپاشیده کنونی مصر از اهمیت زیادی برخوردار بوده است، چنانچه دولت «عبدالفتاح السیسی»، رئیس‌جمهور این کشور، را واداشت تا با دادن یک باج بزرگ درخصوص واگذاری و به‌رسمیت‌شناختن مالکیت دو جزیره استراتژیک در دهانه دریای سرخ به عربستان، نه‌تنها خشم ناسیونالیست‌های مصری که صدای جامعه مدنی کشور خود را نیز درآورد. اگر این توافقات به مرحله اجرائی برسد و مخالفت فزاینده جامعه مصری نتواند نقش بازدارنده خود را تحمیل کند، در آینده هژمونی ریاض در جهان عرب را تضمین می‌کند. ادعای هر دو رهبر در جریان امضای توافقات حاصله به‌خصوص در مورد احداث پل بین دو کشور که اتفاقا قرار است از منطقه «نبق» در خاک مصر با گذر از جزایر اهدایی «تیران» و «صنافیر» به منطقه «رأس حمید» در عربستان ساخته شود، مبنی‌بر اتصال دو قاره آسیا و آفریقا با توجه به نقش بی‌ثبات‌کننده ریاض در منطقه به‌نوعی می‌تواند هجوم سیاسی و ایدئولوژیک وهابیت به سمت آفریقا را کلید بزند. خلاف تصور عمومی و غالب درخصوص توسعه و رشد حوزه‌های سرزمینی و ملی، این حرکت خزنده ریاض برای کشورهای عرب آفریقایی از جمله الجزایر، تونس، لیبی و مراکش نیز با توجه به تأثیری که ریاض بر گسترش تفکرات سلفی- تروریستی دارد، در بطن خود حامل یک تهدید تلقی خواهد شد. اینکه بعد از چندروز از دستیابی به این توافق مهم از سوی رهبران عرب در شاخ‌آفریقا هیچ عکس‌العمل مثبتی مشاهده نمی‌شود، دقیقا به همین واقعیت عینی ارتباط دارد. السیسی با این قراردادها و گسترش مناسبات با ریاض به‌خصوص به واسطه واگذاری مالکیت دو جزیره استراتژیک تیران و صنافیر به عربستان در آینده نزدیک مورد انتقاد شدید ناسیونالیسم قدرتمند مصری قرار خواهد گرفت. از طرف دیگر با نفوذ قدرت سعودی در حوزه تمدنی مصر، ایدئولوژی وهابیت بیش از پیش سکولاریسم و اقلیت بزرگ «قبطی» این کشور را تحت فشار قرار داده و این دو بال تمدنی مصر، این ضربه ویرانگر را بر پرزیدنت السیسی نخواهند بخشید. هرچند که تجربه چندسال اخیر به‌خصوص بعد از سرنگونی «محمد مرسی» نشان داده است که نظامیان حاکم بر مصر همواره سعی کرده‌‌اند در دوستی با ریاض بسیار محتاط عمل کرده و حتی با پذیرش تعهدات نیز، بیشتر به فکر دورزدن و شانه‌خالی‌کردن از مسئولیت خود باشند که نقش قاهره در ائتلاف عربی در جنگ یمن مؤید این واقعیت است. السیسی با واگذاری مالکیت دو جزیره مورد اختلاف به عربستان دست به بزرگ‌ترین قمار سیاسی خود زده است و از آنجا که قراردادهای انجام‌گرفته به دلیل بازه زمانی اجرائی‌شدن آنها تأثیر فوری و مثبتی بر زیست اقتصادی مردم مصر ندارند، آنچه بیشتر در یاد مردم این کشور به یادگار می‌ماند، تبعات سیاسی آن در‌خصوص واگذاری و مالکیت بخشی از حاکمیت ارضی و سرزمین ملی به یک کشور دیگر خواهد بود. به همان اندازه که امروز قاهره به ریاض نزدیک می‌شود با توجه به رقابت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، می‌تواند از جوامع متمدن و مسئولیت‌پذیر دورتر شود و این تاوانی است که السیسی مانند همتای ترک خود، «رجب طیب اردوغان»، خواهد پرداخت. گسترش مناسبات قاهره و ریاض ضمن اینکه تهدید آشکاری برای تمدن و ناسیونالیسم مصری است، هم‌زمان در منطقه پیرامونی نیز حاصلی به غیر از تشدید آنارشی و بی‌ثباتی نخواهد داشت. بدون تردید این بذل‌وبخشش مالی عربستان و تقدیم بخشی از حاکمیت ارضی مصر به طرف مقابل بیش از آنچه در چارچوب مناسبات مألوف و معمول دیپلماتیک طبقه‌بندی شود، به‌نوعی تصویر «خرید ارزی» متحد را در ذهن تداعی می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.