|

پیروز ایزدی، کارشناس مسائل اروپا، در گفت‌وگو با «شرق»:

خاورمیانه دیگر برای غرب استراتژیک نیست

سعید شمس: «انفجار در شهر آرام بروکسل»، این اتفاقی بود که نه‌تنها اروپا بلکه کل جهان را شدیدا نگران کرده است. چراکه تحرکات تروریستی در خاورمیانه‌ای که به دلیل فضای خاصش به ترور و خرابکاری عادت دارد با اروپایی که «امنیت» مشخصه اصلی‌اش است، تفاوت دارد و دقیقا به همین دلیل، داعش که خود را در خاورمیانه محدودتر از چندسال پیش می‌بیند، تصمیم به خرابکاری در قاره سبز گرفت تا این پیام را به دنیا بدهد که «همچنان فعالند و به زعم‌شان تا تشکیل «دولت اسلامی» مورد ادعایشان پا پس نخواهند کشید. این شرایط حالا تصمیم‌گیران اروپایی را به تکاپو انداخته است تا بلکه راهی برای بستن راه داعش به کشورهایشان پیدا کنند. هرچند که نوع سیاست‌هایشان این هدف را هدفی سخت وانمود می‌کند. «غرب به شدت از ضعف‌هایی اطلاعاتی هم رنج می‌برد و همچنین دستگاه‌های امنیتی کشورها هم با یکدیگر هماهنگی لازم را ندارند. پس پیچیدگی کار و عدم هماهنگی منطقه‌ای و بین‌المللی، مبارزه با گروه‌های تکفیری را به امری دشوار و هزینه‌ساز تبدیل کرده است». «پیروز ایزدی»، کارشناس مسائل اروپا و عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات استراتژیک، در گفت‌وگو با «شرق» ضمن طرح اظهارات بالا تأکید دارد اروپایی‌ها زمانی می‌توانند به سرکوب ترور و تروریست‌ها اقدام کنند که مانند اهداف اقتصادی، در اهداف امنیتی هم هم‌نشینی و همکاری را آن‌طور که لازم است، تجربه کنند.

‌تحرکات داعش اروپای امن را ناآرام کرد. برخی می‌گویند که نوع رفتار اروپایی‌ها در این اتفاق هم سهم و نقش دارد. شرح می‌دهید؟ با اینکه جهان به ترور عادت دارد، هیچ‌کس تصورش را هم نمی‌کرد که داعش، دامنه فعالیت‌هایش را به اروپا بکشاند. اما همان‌طور که شما گفتید، فعالیت‌های تکفیری به اروپای معمولا امن و آرام رسید تا موجی از نگرانی و البته احساس ناامنی نه‌تنها فقط کشورهای اروپایی، بلکه همه کشورهای جهان را مشغول خود کند و جهانیان را به این نتیجه غیرقابل‌انکار و البته نگران‌کننده برساند که با پدیده‌ای بسیار خطرناک روبه‌رو هستند. این نظریه نمی‌تواند برداشتی غلط تلقی شود. اما مسئله، این است که وقتی داعشی‌ها مجبور به عقب‌نشینی از کشورهایی چون سوریه و عراق شدند و برنامه‌های خود در آن سرزمین‌ها را عقیم دیدند، به این تصمیم رسیدند تا برای تحقق اهدافشان دامنه فعالیت‌های خود را به اروپا بکشند. ‌حضور تعداد کثیری مسلمانِ مهاجرِ ساکن در اروپا، چقدر در این تصمیم داعش نقش داشت؟ دلیل اصلی، همین است که شما به آن اشاره کردید. به‌هرحال به دلیل حضور خیل مهاجران از خاورمیانه در کشورهای اروپایی، این قاره را به محلی مناسب برای عضوگیری داعش تبدیل کرده است. پس طبیعی است که گروه‌های تکفیری نگاهی جدی به این منطقه از جهان داشته باشند. ‌شرایط نه‌چندان مناسبی که مهاجران در کشورهای اروپایی دارند، می‌تواند دلیلی بر جذب‌شدن آنها به سمت‌وسوی داعش و گروه‌های دیگر تروریستی باشد؟ دقیقا. مسلمانان ساکن اروپا به‌ویژه در بین نسل‌های سوم و چهارم، از بحران هویت رنج می‌برند و همچنین مواردی چون تبعیض، بی‌کاری و برخوردهای توهین‌آمیز پلیس موجب شده است تا در قبال تبلیغات گسترده که به وسیله شبکه‌های اجتماعی روزبه‌روز گسترده‌تر هم می‌شود، از خود انفعال نشان داده و به عضویت گروه‌های تروریستی درآیند. به‌طوری‌که در این چندسال بیش از پنج‌‌هزارنفر از کشورهای اروپایی عازم سوریه و عراق شده‌اند تا به زعم خود در جهاد شرکت کنند. ‌این نوع مهاجرت طبیعتا می‌تواند موجب حساس‌شدن مقامات امنیتی باشد. به‌هرحال بازگشت آنهایی که به قصد جهاد مهاجرت کرده بودند، قطعا تبعات سوء اجتماعی و فرهنگی به‌همراه خواهد داشت. دقیقا، به‌هرحال وقتی گروهی حتی برای مدت محدودی با تروریست‌ها حشرونشر می‌کنند، هم عقاید افراطی‌تری پیدا می‌کنند و هم اینکه با فنون تخریب و نظامی آشنایی پیدا می‌کنند تا به‌راحتی بتوانند عملیات خرابکارانه را به مرحله اجرائی برسانند. همچنین بعد از بازگشت، آسیب‌های متعدد اجتماعی و فرهنگی را هم به جامعه اروپا تزریق می‌کنند. حتی عده‌ای از مسلمانانی که در کشورهای اروپایی متولد شده‌اند هم برای همکاری با تروریست‌ها چراغ سبز نشان می‌دهند و بدون اینکه لیدر یا رهبر داشته باشند، همدیگر را پیدا می‌کنند و در راستای تحرکات تروریستی گردهمایی‌ها را تشکیل می‌دهند، حتی با وجود اینکه ممکن است با مراکز داعش هم ارتباطی نداشته باشند. ‌تکلیف اروپا با این پدیده و روند هزینه‌ساز چیست؟ برای اروپایی‌ها دشوار است که با تعداد کثیر همراهان سلفی و تکفیری‌ها به رویارویی بپردازند. این را هم در نظر بگیرید که غرب به‌شدت از ضعف‌های اطلاعاتی هم رنج می‌برد و همچنین دستگاه‌های امنیتی کشورها هم با یکدیگر هماهنگی لازم را ندارند. پس پیچیدگی کار و عدم هماهنگی منطقه‌ای و بین‌المللی، مبارزه با گروه‌های تکفیری را به امری دشوار و هزینه‌ساز تبدیل کرده است. بااین‌حال، مسئله مهم این است که این مسائل باید به طور ریشه‌ای حل شوند تا بلکه اروپا بتواند از شر تروریست‌ها رهایی پیدا کند. ‌تعامل با مهاجران و جدی‌گرفتن آنها، می‌تواند شرایط را برای دورکردنشان از گروه‌های خرابکار فراهم کند؟ قطعا. اگر کشورهای اروپایی مهاجرانی که مقیم کشورشان هستند را در فضای اجتماعی و اشتغالی جدی بگیرند، احتمالش زیاد است که رغبتشان برای پیوستن به تروریست‌ها روزبه‌روز کمتر شود. البته رسیدن به این «مهم» زمان طولانی را می‌طلبد. ‌شما در صحبت‌هایتان به عدم هماهنگی امنیتی بین کشورهای اروپایی اشاره کردید. چرا در حوزه اقتصاد، تلاش برای اشتراک نظر مشاهده می‌شود، اما در مسئله فوق‌العاده حساس امنیت نمی‌توانند هم‌نشینی و همکاری را تجربه کنند؟ کشورهای اتحادیه اروپا منافع اقتصادی خود را با اتحادشان محقق می‌کنند، اما خلأ هماهنگی در بحث امنیت، فضای مناسبی برای خرابکاران فراهم کرده است تا آنها به‌راحتی بتوانند برنامه‌های خود را در هرجایی که بخواهند، اجرائی کنند. ‌همکاری در اهداف اقتصادی و اختلاف در تعیین راهکارها برای اهداف امنیتی؛ این عجیب نیست؟ چرا خیلی عجیب و البته اشتباه استراتژیک است. ‌علت چیست که با وجود هزینه‌های تحرکات تروریست‌ها، نمی‌توانند با هم هم‌فکری کنند؟ مسئله نتوانستن نیست، نمی‌خواهند. ‌دلیل این نخواستن چیست؟ علت این نخواستن هم چیزی نیست به غیر از اینکه کشورها به فعالیت‌های امنیتی، نگاهی حاکمیتی دارند و مایل نیستند که مسائل مربوط به رفتارهای حاکمیتی‌شان را بین همدیگر به اشتراک بگذارند که باید اذعان کرد این یکی از اشکالات عمده‌شان است. ‌این سؤال به وجود می‌آید تکرارِ‌ احتمالی اتفاقی که در بروکسل افتاد، باعث می‌شود در رفتارهای‌ امنیتی کشورهای اروپایی تغییراتی به وجود آید؟ الان مشاهده می‌شود در مسئله مهاجرانی که از کشورهای جنگ‌زده می‌آیند هم، با هم به اختلاف نظر خورده‌اند و کشورهای اروپای‌شرقی اصلا تمایلی به پذیرش ندارند، درصورتی‌که آلمان 180 درجه مخالف آنها عمل می‌کند. این نمونه‌ها نشانگر اوجِ‌ تشتت در اروپاست و دقیقا به‌همین‌دلیل، بعید به نظر می‌رسد که آنها تغییر موضع بدهند. ‌از این بحث بگذریم. داعش مشخصا با چه هدفی اروپا را نشانه گرفته است؟ به‌هرحال، با وجود همه تهدیدها و تحدیدهای خاورمیانه، آنها هنوز هم فضا را برای تحرکات خود مهیا می‌بینند. معلوم است که داعش تشکیل خلافت اسلامی را هدف اول و آخر خود می‌‌داند و برای رسیدن به این هدف، هر کاری را در هرجایی که بخواهند، انجام می‌دهند. منطقه مهم خاورمیانه با قاره سبز هم‌جوار است و طبیعی است که خاورمیانه‌ای مملو از تنش و جنگ و... خوشایند اروپایی‌ها نیست و دقیقا به همین دلیل، برای سرکوبی این گروه تلاش می‌کند و حتی هزینه‌هایی گزاف را به دوش می‌گیرند. چون ناآرامی می‌تواند به جوامع آنها تزریق شود که نمونه مشخصش هم، همین سیل مهاجرانی است که خود را با هر ترفندی به آلمان، یونان، ایتالیا و... می‌رسانند. ‌ مگر می‌شود که کشورهای جهان با هم و در کنار هم، نتوانند گروهی نه‌چندان ریشه‌دار چون داعش را سرکوب کنند، این مسئله واقعا ابهام‌برانگیز است؟ اهمیت خاورمیانه که محل اصلی فعالیت داعش است و داعشی‌ها این منطقه را به‌عنوان محلی برای استقرار دولت خود معرفی می‌کنند، برای قدرت بزرگی چون ایالات متحده کمتر شده است و حتی به دلیل متنوع‌ترشدن منابع انرژی، حتی برای تأمین انرژی هم خاورمیانه مثل چندسال پیش جدی گرفته نمی‌شود و وابستگی کشورهای اروپایی‌ هم به‌مراتب کمتر شده است. پس برای آنها ضرورتی ندارد که وقت و پول و نیروی انسانی خود را صرف رویارویی با داعش کنند. البته بعد از وقایع پاریس و بروکسل، به صرافت افتاده‌اند تا ترور و تروریست‌ها را حاشیه‌نشین کنند. ‌البته منابع مالی و استراتژیکی آنها نسبت به آمریکا محدود است. اروپا به لحاظ مالی، لجستیکی و نظامی با محدودیت‌هایی مواجه است که یکی از دلایل، پیش‌روی داعش در آن منطقه، همین مسئله است، چون فرصت مبارزه مؤثر را از آنها سلب می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.