|

در باره آلکساندر سوکوروف

فیلم‌سازی که روسیه نادیده‌اش می‎گیرد

ترجمه: ارغوان اشتری

آلکساندر سوکوروف یکی از شاخص‌ترین کارگردان‌های معاصر روسیه است. برنده شیر طلایی جشنواره ونیز برای «فاوست» یکی از چهره‌هایی است که فیلم‌هایش در جشنواره الف دنیا به نمایش درمی‌آیند و ستایشگران بی‌شماری دارد. مارتین اسکورسیزی او را «پیشگام» می‌خواند و از تولید «کشتی روسی» (2002) که در یک برداشت فیلم‌برداری شد؛ حمایت کرد. کشتی روسی فیلمی 90دقیقه‌ای است که در موزه هرمیتاژ در یک برداشت فیلم‌برداری شد. ولادیمیر پوتین به ساخت «فاوست» کمک مالی کرد و آخرین فیلم او «فرانکوفونیا» به کمک موزه لوور پاریس به تولید رسید و بخش‌هایی از فیلم نیز در این موزه مشهور و شب‌ها در زمان تعطیلی موزه، فیلم‌برداری شد. آلکساندر سوکوروف کارگردانی واقع‌بین است و به‌خوبی از موقعیت خود در وطنش آگاهی دارد. با آنکه ولادیمیر پوتین به ساخت فاوست کمک کرد اما طبق ادعای او، رئیس‌جمهور روسیه فیلم را دوست نداشت و به آن توجه نکرد. حتی فاوست در تلویزیون روسیه پخش نشد. در سالن‌های سینما به صورت محدود به نمایش درآمد. آلکساندر سوکوروف اعتقاد دارد در روسیه جایی برای او نیست. سوکوروف اشاره می‌کند هرچه جایزه جهانی مهم‌تری بگیرد، فیلم او در کشورش از محبوبیت کمتری برخوردار می‌شود. یکی از پارادوکس‌هایی که درباره سوکوروف مطرح می‌شود این است که او فیلم‌های سیاسی را به‌شدت شخصی و شاعرانه می‌سازد. سه‌گانه او درباره مردان قدرت؛ لنین، هیتلر و امپراتور هیروهیتو که به ترتیب در فیلم‌های مولوخ (1999)، تورس (2001) و خورشید (2004) به آنها پرداخت، عامدانه تصویری شکننده و ترحم‌برانگیز از این مردان قدرت ارائه داد. اغلب فیلم‌های سوکوروف را با آثار آندری تارکوفسکی مقایسه می‌کنند. سوکوروف اعتقاد دارد روزگاری آثار تارکوفسکی سانسور می‌شد و ممنوع بود اما حالا برای همه قابل‌دسترس شده، حتی در تلویزیون نمایش داده می‌شود چراکه او دیگر زنده نیست و فیلم‌سازی مرده است. سوکوروف با آندری تارکوفسکی آشنایی داشت و این دوستی از مدرسه سینمایی مسکو «VGIK» آغاز شد، مدرسه‌ای که تارکوفسکی در آن استاد بود و او شاگرد. سوکوروف می‌گوید: «آندری کارهای من را دوست داشت. اما راستش را بخواهید، من نسبت به فیلم‌های او خوددار بودم. در حقیقت با خودم فکر کردم چرا شجاعت مخالفت با او را ندارم؛ بنابراین با این استاد بزرگ مناظره و بحث را شروع کردم».با وجود اختلاف نظرهای تارکوفسکی و سوکوروف، این دو فیلم‌ساز رفقای ماندگاری برای هم شدند. سوکوروف، تارکوفسکی را «هم‌مسلک» توصیف می‌کند اما اگر احساس می‌کرد استادش از او و فیلم‌های او زیادی تعریف می‌کند، خشمگین می‌شد. سوکوروف می‌گوید: «فکر می‌کردم خود را نابغه‌دانستن، گناه است و آندری سعی داشت به من بقبولاند که یک نابغه هستم. نبوغی در سینما وجود ندارد. سینما از آن نوع فرم‌های هنری نیست که شما بتوانید یک شاهکار کامل خلق کنید. در ادبیات و موسیقی؛ آری می‌شود. اما در سینما هرگز امکان ندارد». نخستین فیلم بلند سوکوروف، صدای تنهای انسان (1979) مورد‌تأیید تارکوفسکی قرار گرفت و راه را برای ساختن فیلم‌های بعدی او هموار کرد. اما سوکوروف به ساختن فیلم‌های ضد اتحاد جماهیر شوروی در سال‌های 1980 ادامه داد. ویژگی فیلم‌های آلکساندر سوکوروف تصاویر شاعرانه، موضوعات مهم و برداشت‌های بلند است. سوکوروف مستنند هم می‌سازد: مستند بوریس یلتسین درباره این شخصیت سیاسی پیش از ریاست‌جمهوری اوست. سوکوروف درباره بازیگران اعتقاد دارد که توانایی انتقال احساسات شخصی و انسانیت درونی اهمیت بیشتری از مهارت‌های تکنیکی دارد. «این قاعده سینما و برخلاف تئاتر است. داستین هافمن آیا بازیگر بزرگی است یا شخصیت بزرگی دارد؟ به نظر من او بازیگر بزرگی نیست بلکه شخصیت بزرگی دارد. برای من بسیار اهمیت دارد که چنین شخصیت‌هایی را برای فیلم‌هایم انتخاب کنم چون شخصیت از ایده‌های من بزرگ‌تر است». سوکوروف عقیده دارد شخصیت‌های فیلم‌ها به‌خصوص در فیلم‌های غربی، کمبود اخلاق‌گرایی دارند و نقاط ضعف آنها بی‌شمار است. او می‌گوید: «انگیزه‌های اخلاقی یک فرد اهمیت بیشتری برای من دارد اما فیلم‌های آمریکایی فقط از انگیزه‌های اجتماعی شخصیت‌های خود حرف می‌زنند». سوکوروف به تصویرهای رمانتیکی که از خشونت، مرگ و جنگ ارائه می‌شود نیز انتقاد دارد و می‌پذیرد که گاهی از دیدن فیلم‌های بسیاری از کارگردان‌ها پرهیز می‌کند. سوکوروف معمولا برای همکاری، تهیه‌کنندگانی را انتخاب می‌کند که به او آزادی کامل بدهند. او سینما را یک هنر بزرگ نمی‌داند و می‌گوید سینما برای من تنها یک فرم هنری است و امروزه می‌توان سینما را به دلایل مختلفی نکوهش کرد. سینما هیچ دستاوردی ندارد. من از جمله کارگردان‌هایی هستم که واقعا نیازی به سینما ندارم. به‌عنوان یک پدیده فرهنگی، سینما یک هنر فرعی است».آلکساندر نیکلایویچ سوکوروف متولد 14 ژوئن 1951 در سیبری است. او در رشته تاریخ از دانشگاه نیژنی نووگورود فارغ‌التحصیل و سال بعد وارد یکی از شرکت‌های سینمایی VGIK (مؤسسه سینمایی گراسیموف) شد. از فیلم‌های مطرح سوکوروف می‌توان به مادر و پسر، کشتی روسی و فاوست اشاره کرد. منبع: دیلی‌تلگراف و اسکرین‌دیلی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.