کارگاه پیشگیری از خشونت و ماجرای قتل ستایش
نوشین کشاورزنیا.پژوهشگر و فعال اجتماعی
«دختربچهای خردسال، مهاجر و اهل افغانستان ربوده و پس از آزار و اذیت احتمالا جنسی با ضربات چاقو به قتل رسیده است. متهم به قتل، پسر نوجوان همسایه است که سعی کرده جنازه را با اسید از بین ببرد. این جنایت هولناک در خیرآباد ورامین اتفاق افتاده است». نام محل وقوع جرم، یادآور تجربه شخصیام از برگزاری کارگاههای پیشگیری از خشونت جنسیتی در این منطقه است. با همکاری یک دوست و مساعدت تعدادی از فعالان پاکدشت، کارگاههایی در این منطقه برگزار کردیم. مخاطبان ما در یکی از این کارگاهها، پسران نوجوانی بودند که تجربهای منحصربهفرد و جالب برایمان رقم زدند و با خواندن خبر قتل دختر هفتساله به دست پسر 17ساله، ساکن محلهای نزدیک، تجربه و بحثهای آن کارگاه برایمان ملموستر شده است. نکته تأسفبار این بود که تقریبا تمامی شرکتکنندگان کارگاه ما نوجوانانی بودند خشونتدیده با اذهانی پر از کلیشههای جنسیتی، از جمله اینکه اگر دختری مورد آزار و خشونت جنسی قرار بگیرد، حتما خودش مقصر است. به یاد دارم یکی از این بچهها صادقانه و با معصومیتی مثالزدنی گفت وقتی من کتک میخورم، چرا نباید دیگران را کتک بزنم؟ دیگرانی هم بودند که از تفاوت شرایط کانون اصلاح و تربیت و زندان بزرگسالان میپرسیدند. همگی نرخ دیه را میدانستند و معتقد بودند در برخی از دعواها باید کتک بخوری و دیه بگیری نه اینکه کتک بزنی! اینها نشانههای واضحی از رواج خشونت در خانواده، فامیل و محیط زندگی است؛ وگرنه یک بچه 16،15 ساله چرا باید نرخ دیه را با این دقت بداند. نوجوان این خبر هم که حالا برخی به او لقب قاتل شیطانصفت دادهاند، احتمالا عنصری از چرخه تکرارپذیر و معیوب «خشونت میبینم و خشونت میکنم» است. واقعیت این است که تاکنون هیچ تحقیق و آزمایش معتبری با این مضمون که ژنهای افراد خشونتطلب و مجرم متفاوت از ژنهای من و شماست، منتشر نشده است. رفتارهای خشونتآمیز یادگرفتنی هستند و خشونت پدیدهای است عام که در همه طبقات، نژادها و ملیتها رواج دارد؛ هرچند ممکن است گستردگی یا نوع آن متفاوت باشد. رسانهها جزئیات دیگری از این ماجرا هم منتشر کردهاند: از نحوه دستگیری قاتل تا مراسم خاکسپاری و ترحیم کودک، وضعیت پیگیری پرونده و گمانهزنیهایی درباره تبار و موقعیت خانوادگی قاتل و... . در شبکههای مجازی هم بحثهای زیادی در مورد این واقعه در گرفته است و ظاهرا ملیت قاتل و مقتول بیش از همه موردتأکید است. اما فارغ از بحث ملیت قاتل و مقتول/ ظالم و مظلوم و این سؤال تکراری که اگر جای آنها با هم عوض میشد چه میشد، بهعنوان یک پژوهشگر و فعال اجتماعی فکر میکنم این خبر ناگوار جنبههای تکاندهندهتری هم دارد که باید به آن توجه کرد. نخست سن و بعد جنسیت قاتل و مقتول. کودکی، کودک دیگری را به قتل رسانده است. جنبه دیگر ماجرا، تلاش برای پاککردن آثار جرم است. پسر نوجوان سعی داشته با ریختن اسید جسد دختر را از بین ببرد. یاد صحنهای از سریال «بریکینگ بد» میافتم که در آن قاتل تلاش میکند جسد را با ریختن اسید در وان حمام متلاشی کند، از قضا او هم ناموفق است، نمیدانم شاید نوجوان قاتل هم این سکانس را دیده است. جنبه تأملبرانگیزتر ماجرا، محل وقوع جنایت است. منطقهای در اطراف ورامین. با یک جستوجوی ساده اینترنتی یا اتکا بر حافظه، نمونههای دیگری از این دست جنایت در این منطقه به خاطرمان میآید. البته اینها خشونتهایی است که به حد فاجعه رسیده، فجایعی که به هردلیل ارزش رسانهایشدن و جلبتوجه عموم را دارد، وگرنه با اطمینان میتوان گفت آمار و شیوع مواردی از خشونتهای خانگی و عمومی بیش از این است. واقعیت مهم این است که خشونتورزان در تمامی روابطشان متوسل به رفتارهای خشونتآمیز نمیشوند. موقعیتهای بالادست و پاییندست ناشی از روابط قدرت در گروی برخورداری از عوامل مختلفی مثل جنسیت، اعتبار اجتماعی، ثروت، سن، دانش و... است. مسلما در روابط اینچنینی، احتمال خشونتورزی فرادستان بیشتر است. مسلما تفاوتهایی از ایندست بین افراد یک جامعه وجود دارد، هیچ فردی هم بدون قدرت نیست؛ چون اصولا نمیتوان به پدیده قدرت نگاهی صرفا کمی داشت و قدرت در روابط و مناسبات افراد جامعه جاری است؛زنگ خطر خشونت در مناطق حاشیهای شهر مدتهاست به صدا درآمده است. یکی از راههای کنترل خشونت، رویآوردن به برنامههای آموزشی مشارکتمحور، گسترده و منسجم است. بدیهی است که این آموزشها را باید از سنین پایین شروع کرد. گروههای مختلف از جمله مردان و پسران هم باید جایگاه ویژهای در این آموزشها داشته باشند. به نظر میرسد آموزشوپرورش به دلیل دسترسی به گروههای سنی مختلف کودکان و نوجوانان، وظیفه سنگینی در این زمینه برعهده دارد اما متأسفانه تاکنون کار چندانی در این زمینه انجام نشده است. در این میان انتظار میرود فعالان مدنی و کسانی که دغدغه تغییر و بهبود روابط اجتماعی را دارند، با توان و نیرویی مضاعف و بیش از گذشته قدم در این مسیر سخت بگذارند و فراموش نکنند که در تحلیل خشونتهای اجتماعی منحصر به جامعه، باید نگاهی فراتر از جهتگیریهای احساسی زودگذر داشته باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.