نکتههایی درباره «بازار عاشقان»
این نمایش بیانیه صادر میکند
هومن نجفیان: دادگاه حکم ارتداد شمستبریزی و منصور حلاج را امضا میکند و آنان را به قتل میرساند. اما مولانا حکم دادگاه را نابجا میخواند. «بازار عاشقان» نمایشی است که به بیان عقاید و مجادله حق و باطل میپردازد. در بازار عاشقان، بازیگران بیش از آنکه به فردیت خویش بپردازند هر یک نمایندهای از تفکری هستند. در اینجا اشخاص بازی صورت نهایی آمال و اندیشههای بشری هستند درنتیجه نگریستن به جهان حائزاهمیت است. این نمایش میخواهد بشر را به معرفتشناسی نزدیک کند. در اینجا یک نگاه به رسمیت شناخته میشود. این نمایش بیانیه صادر میکند. اینها مؤلفههای نمایش است. نه خوبی یا بدی بلکه ویژگی آن است. ممکن است در مواجهه با این مؤلفهها تماشاگری تاب نیاورد. این تماشاگر است که خواهان شنیدن چندصدایی است. این تماشاگر خواهان مکاشفه است، میخواهد بهجای آنکه تنها در مواجهه افکار حق و باطل باشد، تجربه کند. این تماشاگر بدونشک در مواجهه با نمایش بازار عاشقان ناکام است. در بازار عاشقان هیچ اندیشهای با معیار عقل تجربی محک زده نمیشود بلکه نتیجه افکار به مباحثه گذاشته میشود. شاید مباحثه هم واژهای مناسب نباشد و مجادله صحیحتر باشد اما اینک به این میپردازم که پروژه نمایش چه میگوید؟ برای بیان پروژه به چکیده نمایش بازمیگردیم. دادگاه حکم ارتداد شمستبریزی و منصور حلاج را امضا میکند و آنان را به قتل میرساند. اما مولانا حکم دادگاه را نابجا میخواند. چرا مولانا حکم دادگاه را نمیپذیرد؟ مولانا هرگز در زیرسؤالبردن جایگاه به بیان استدلالهای عقلی نمیپردازد. برای اینکه باور دارد دادگاه نباید پیرامون شمس قضاوت کند. دادگاه جایگاه و مقام حضرت شمس را نمیشناسد. با وجود این باور ضرورتی به استدلال نیست. شمس نیز از برهان عقلی استفاده نمیکند بلکه مبحث اشراق را بیان میکند و در سیلان ذهن خود منصور حلاج را میبیند. شمس دادگاه خود را همانند دادگاه منصور حلاج میبیند و به او یادآوری میکند و تماشاگر هم همزمان میبیند که دادگاه یا به تعبیری بیدادگاه منصور حلاج و شمس همزمان است. شمس با بیان مبانی اشراقی بر منصور خرده میگیرد اما با همزماندانستن محاکمهاش با منصور او را با خود همسان میپندارد. این کشف ما از پروژه نمایش است. از سوی دیگر در نمایش علاءالدین فرزند مولانا با بیان اینکه امروز حکم دادگاه آمده بر خانه مولانا هجوم میآورد و حلاج را در هنگام سماع به قتل میرسانند اما در فلاشفوروارد ما دادگاه شمس را میبینیم. به تأویل نگارنده شمس بار دیگر زنده میشود و در برابر قاضی ناظر است، فراتر از آنکه شمس قاضی را باطل میشمارد، در دادگاه قاضی حکم قتل را صادر میکند. مرگ دوباره شمس (تأویل نگارنده) اما در صحنه بعدی شمس و مولانا همچنان دو پروانه در رقص و سماعاند. در حقیقت شمس حیات دوباره مییابد. در همین دادگاه هم شمس و مولانا با رقص سماع باز اقتدار دادگاه را به چالش میکشد و نظم دادگاه را برهم میزنند. پروژه نمایش بازار عاشقان به ما این نکته را میفهماند که عشق مولانا و شمس و حلاج فراتر از درک زمانه است. از سوی دیگر در پروژه نمایش بارها کارگردان مردم روزگار مولانا را در کنار تماشاگر امروز قرار میدهد؛ برای اینکه کارگردان به ما بفهماند مولانا در دیروز نمانده و زنده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.