به بهانه رخداد سیلهای اخیر در کشور
توسعه پایدار و کاهش آسیبپذیری در مخاطرات طبیعی
مسعود مجرب*
به بهانه بارندگیهای اخیر و رخداد سیل در 9 استان کشور، گفتن نکاتی چند درخصوص آسیبپذیربودن زیرساختهای کشور در برابر مخاطرات زمینشناختی لازم است. بدون توجه به جملات کلیشهای همچون «بلاخیزبودن کشور، قرارگرفتن در زمره 10 کشور بلاخیز دنیا و دارابودن سیواندی مخاطره از 40 مخاطره موجود در دنیا». کاهش ریسک مخاطرات زمینشناختی براساس منابع علمی معتبر، مفهوم ریسک از حاصلضرب مخاطرات طبیعی (زمینلغزش، زلزله، فرونشست و ...) در عوارض آسیبپذیر (سکونتگاهها، شریانهای حیاتی، تأسیسات مهم و...) محاسبه میشود. بنابراین برای کاهش ریسک هر یک از مخاطرات زمینشناختی میتوان هر دو عنصر تشکیلدهنده ریسک (خطر و آسیبپذیر) را کاهش داد. در برخی مواقع امکان کاهش خطر وجود ندارد مانند رخداد یک زلزله. در این مورد باید با کاهش آسیبپذیری، یعنی ساختوساز مناسب، مقاومسازی و انتخاب محل مناسب ساختگاه، ریسک لرزهای را کاهش داد. خوشبختانه درخصوص رخداد سیل، زمینلغزش و فرونشست، هر دو عنصر تشکیلدهنده ریسک قابل کنترل هستند. شوربختانه ایران با متوسط بارندگی سالانه 250 میلیمتر جزء مناطق گرم و خشک دنیا محسوب میشود. با وجود این خسارات جبرانناپذیر ناشی از سیلابها جای تعجب دارد. تجاوز به حریم رودخانهها در زمان خشکسالی یقینا در زمان ترسالی به افزایش آسیبپذیری منجر خواهد شد. یکی از عوامل تأثیرگذار در کاهش مخاطرات ناشی از سیل، تهیه نقشههای پتانسیل خطر رخداد سیل، اجرای طرحهای آبخیزداری و کنترل فرسایش و رسوب است. متأسفانه مطالعات پایه بهویژه مباحث مربوط به علوم زمین در اکثر پروژههای کشور مغفول مانده است. اختصاص یکی، دو درصد از منابع مالی پروژهها به بخش مطالعات و بهتبع آن اختصاص چند درصد از منابع مطالعات به بخش زمینشناسی مهندسی نمیتواند به توسعه پایدار کمکی کند. بنابراین اکثر پروژههای عمرانی کشور درگیر مشکلات ناشی از مخاطرات زمینشناختی هستند. به عنوان مثال دامنههای مستعد زمینلغزش آزادراه تهران - شمال آماده چکانش توسط بارندگی یا لرزهخیزی هستند. همچنین در برخی از قسمتهای مسیر، به دلیل اختلاف ارتفاع کم بستر رودخانه و آزادراه، احتمال سیلابیشدن محور در زمان بارندگیهای شدید وجود دارد. رخداد سیلهای سال گذشته ازجمله سیل توچال ورامین، مازندران، ایلام و دیگر شهرها و سیلهای فروردین 1395، خسارتهای سنگینی به زیرساختهای شهری وارد کرده است. یکی دیگر از مخاطرات و مشکلات امروزه کلانشهرها و شهرهای بزرگ، فرونشست ناشی از افت سطح آب زیرزمینی است. سالانه افت درخور توجه سطح آب زیرزمینی به دلیل ازدیاد برداشتها باعث کاهش منابع آب زیرزمینی و تشدید پدیده فرونشست شده است. بنابراین شهرداریها در کلانشهرها باید از بارشهای شدید استقبال کرده و با نفوذپذیرکردن معابر، جویها، فضاهای سبز و محلهای آبگیر، تهدید را به فرصتی برای جبران سطح آب زیرزمینی تبدیل کنند. بنابراین بارشهایی همچون فروردین 1391 در تهران، دیگر تبدیل به یک رواناب مخرب نخواهد شد. به همین ترتیب سیلهای مخرب سال 1394 ایلام و فروردین 1395 اهواز دیگر خسارتبار نخواهند بود. نگاه صرفا توسعهای و بدون توجه به پایداری محیط طبیعی مخاطرهآمیز بوده و چرخه استفاده از منابع طبیعی و پایداری توسعه را خدشهدار میکند. ازدیاد برداشت آب زیرزمینی در مسیر یکی از شریانهای مهم و حیاتی کشور، یعنی راهآهن تهران- مشهد، از محدوده گرمسار تا شاهرود نیز باعث پدیدآمدن ترکها و گسیختگیهای عمیقی شده است. نکته قابل توجه و تأمل، تلاقی ترکها با راهآهن در طول مسیر است که خود باعث افزایش ریسک فرونشست میشود. تقریبا در اکثر طرحهای اجراشده و در حال اجرا، حلقه مفقوده مطالعات پایه با رویکرد توسعه پایدار را شاهد هستیم. علاجبخشی بدون مطالعه، جلسات غیرکارشناسانه و نمایشی و تنها با تکیه بر مدیریت پس از بحران و عموما ارائه راهحلهای مقطعی، کاملا با رویکرد توسعه پایدار تناقض دارد. یکی از نقاط ضعف در رویارویی با مخاطرات طبیعی، نبود قانونهای بازدارنده و تشویقی است. به عنوان مثال ازدیاد برداشت آب زیرزمینی چاههای مجاز و غیرمجاز در بالادست منجر به پدیده فرونشست با تأخیر زمانی دو تا سه سال در جنوب شرقی تهران شده است. آیا قانونی در این زمینه وجود دارد؟ مسلما نه. عملکرد مسئولان در سیلهای فروردین 1395 نیز تنها به تشکیل ستادهای مدیریت بحران و مصاحبههای متناقض محدود شد. در طراحی سازهها، شریانهای حیاتی، جوامع مسکونی و شهرهای جدید باید علاوه بر درنظرگرفتن مسائل مهندسی، پیچیدگیهای مربوط به توسعه پایدار نیز در نظر گرفته شود. همچنین در اجرای پروژههای عمرانی با نگاه توسعه پایدار باید به نکات زیر توجه شود: سازگاری پروژه با محیطزیست طراحی برپایه کاهش مخاطرات طبیعی در سه مرحله مطالعه، پایش و نگهداری درنظرگرفتن اثر مخاطرات طبیعی در طراحیها درنظرگرفتن مسائل اجتماعی و فرهنگی در انتخاب ساختگاه درنظرگرفتن تأثیر پروژههای مختلف بر يكديگر ایجاد چرخه متعادل بهرهبرداری از منابع تجدیدپذیر مدیریت منابع تجدیدناپذیر و سرمایهگذاری در تولید پایدار * دکترای مهندسی اکتشاف پردیس دانشکده فنی دانشگاه تهران
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.