|

نگاهی به فیلم «ابد و یک روز»

همخوانی نداشتن کلیشه‌های رایج

کورش جاهد

فیلم «ابد و یک روز» با نشانه‌شناسی تصویری شبه‌نئورئالیستی در نمایش محیط‌های فقرزده و طبقات ظاهرا فرودست و اعتیادزده جامعه و در ادامه سایر آثار ساخته‌شده در سال‌های اخیر سینمای ایران، فیلمی است که با استفاده از کلیشه‌های رایج امروز سینمای ایران در روایت و قصه‌پردازی، به‌خصوص سینمای اصغر فرهادی و عبدالرضا کاهانی و پرداختن به فضاهای پایین شهر که فقر و اعتیاد و دست‌به‌دست‌شدن مواد مخدر قاعدتا در آن متداول است، به نمایش موقعیت فلاکت‌بار یک خانواده پایین‌شهری می‌پردازد که هرچند اغلب مدت زمان فیلم درحال متلک‌گویی و نیش‌زدن و دعوا با یکدیگر هستند، اما در لحظاتی بسیار کوتاه و گذرا به دفاع از یکدیگر هم می‌پردازند؛ فیلمی که به مدد بازیگری و خوشمزه‌بازی‌های بازیگران مانند بسیاری دیگر از فیلم‌های امروز این سینما، فیلمی قابل‌تحمل و جذاب به نظر می‌آید. البته به‌عنوان فیلم اول، کارگردان از پس موقعیت‌ها، پیوستگی و تداوم حسی ماجرا به‌خوبی برآمده، هرچند تماشای ماجرای چند آدم که مدام در این فضای محدود که به‌جز چند صحنه آرام یا در حال شادی گذرا، یک‌سره در حال گفت‌وگو و دادوفریاد و کتک‌کاری هستند، مدت حدود یک‌ساعت‌ونیم، گاهی هم خسته‌کننده و یکنواخت به نظر می‌رسد. مشکل عمده فیلم در نگاه اول عدم همخوانی استفاده از این کلیشه‌های رایج است. به‌گونه‌ای که نوع صحبت‌کردن و فضای ارتباطی خواهر و برادران در فیلم به شکل قابل‌توجهی با سطح، نوع و محل زندگی این افراد همخوانی ندارد. با نگاهی به محل زندگی و شغل و سطح فرهنگی محیط زندگی این افراد، انتظار نداریم که لحن گفت‌وگوی شخصیت‌های فیلم در این محیط منزجر‌کننده و فقرزده، شبیه لحن گفتار شخصیت‌های طبقه متوسطی مانند «جدایی نادر از سیمین» یا «درباره الی» باشد اما شاید بتوان گفت در فیلم، دیالوگ‌گفتن‌های بی‌وقفه طبقه‌متوسطی شخصیت‌های اصغر فرهادی، در محیط اجتماعی فقرزده پایین‌شهری مانند محیط فیلم‌های کاهانی به‌طور نامأنوسی در یک‌ جا باهم جمع شده‌اند. مگر اینکه بپذیریم فیلم سعی دارد تا شخصیت‌هایی با این لحن گفتار طبقه‌متوسطی را تعمدا در وضعیت اقتصادی و اجتماعی فقرزده و اعتیادزده و غیرمتجانس قرار دهد که نشان‌دهنده تنزل جایگاه اجتماعی و اقتصادی ایشان باشد که در غیر این‌صورت این عدم تجانس قدری عجیب و دور از ذهن به نظر می‌رسد! فیلم «ابد و یک روز» از یک فیلم‌ساز جوان و فیلم‌اولی، به دلیل استفاده مؤثر و نسبتا ماهرانه از همین کلیشه‌های رایج در سینمای امروز ایران، یعنی گفت‌وگوهای مداوم در یک محیط تئاتری محدود مانند خانه و دیالوگ‌گویی‌ها و دادوفریادهای بی‌امان بازیگران در همین محیط محدود، قابل‌تحسین و از لحظات بسیار تأثیرگذاری برخوردار است. مانند لحظات دعوا و افشاگری دو برادر در خانه قبل از رسیدن خواستگارهای افغانستانی -تایبادی-، به‌خصوص لحظات رقت‌انگیز و دردناک حرف‌زدن نوید محمدزاده درباره حقه‌بازی‌های برادرش که به‌واقع دل بیننده را کباب می‌کند!... و همچنین استفاده آگاهانه یا غیرتعمدی از یک فرضیه روان‌شناختی در نوع رابطه خواهران و برادران باهم که نشان می‌دهد در خانواده‌های پرفرزند، معمولا هرکدام از فرزندان بنا به فراخور ذهنی و روانی‌شان، لاجرم نقش‌های متفاوت از لوده و دلقک تا قربانی و ستمکش خانواده را ایفا می‌کنند که این تقسیم‌بندی به‌خصوص در میان شخصیت‌های زن و خواهران فیلم به‌وضوح به چشم می‌خورد... . اما بعد از تماشای فیلم باوجود تأثیرگذاری لحظات دردناک و گاهی هم بامزه فیلم و بازی خوب بازیگران که بیشتر زمان فیلم در حال دادوبیداد و حرکات عصبی هستند، در نهایت باز به همان مشکل اصلی فقدان «جهان‌بینی» در لایه اولیه و اصلی این سینمای خودمانی برمی‌خوریم. به صورتی که با نگاه به داستان اصلی و لایه بیرونی فیلم، دقیقا نمی‌توان تشخیص داد که بعد از تماشای این روایت داستان‌گو و نمونه‌های مشابه، باید دقیقا به کدام عنصر فکری و زاینده و پیشرو بیندیشیم؟ گذشته از این بخش احتمالا هشداردهنده یا خبرنگارانه درباره وضعیت زندگی این افراد، شاید هم بتوانیم به تعابیر فرامتنی و سیاسی از داستان این خانواده آشفته و بدون سرپرست و مقایسه آن با مفهوم سرزمین و ساکنان آن و بازی‌های سیاسی و جنگ قدرت در یک کشور روی بیاوریم که البته در بسیاری از فیلم‌های دیگر سینمای ایران و جهان قبلا هم به شکل‌های مشابه به آن پرداخته شده است. به‌عنوان‌مثال دعوا و افشاگری شخصیت‌ها در شکل نمایندگانی از جناح‌های چپ و راست، مخصوصا دعواهای بی‌پایان دو برادر و افشاگری نمادین‌شان‌ از اعمال یکدیگر، مانند رقابت و دعوای رقبای سیاسی در کشور و حتی رویکردی که نسبت به خارجی‌ها و اصطلاحا بیگانگان دارند، بحث در مورد این فیلم را حتی می‌تواند وارد حیطه‌ها و تعابیر فرامتنی کند. به این شکل که احیانا فیلم قرار است براساس این تعبیر فرامتنی، تصویری کلی و نمادین از وضعیت فعلی سیاسی و اجتماعی در کشور را در لایه‌های زیرین اثر به ذهن متبادر کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.