|

اروپا و مسئله زبان

ازجمله کتاب‌های اکو در زبان فارسی سخنرانی افتتاحیه او در مجموعه درسگفتارهای کلژ دوفرانس است که در قالب کتابچه‌ای مختصر منتشر شده است. در کلژ دوفرانس رسم بر این است که هر استاد جدید در اولین جلسه نخستین درس خود را در برابر همکاران آتی‌اش ارائه می‌دهد و در این درس نه‌‌فقط برنامه خویش را برای سال‌های پیش‌ِرو ترسیم می‌کند، بلکه فراتر از آن در یک سخنرانی موجز و فشرده حاصل تجربه‌ای درازمدت و پربار را به سایر عالمان حاضر در جلسه عرضه می‌کند. ازاین‌رو، درس‌های افتتاحیه کلژ دوفرانس از معروفیتی جهانی برخوردارند و به اکثر زبان‌های مهم جهان ترجمه شده‌اند. این درس‌ها افزون بر آنکه اغلب حاوی نکاتی بسیار ارزنده در زمانه خود هستند، در نگاهی تاریخی و درازمدت نیز عموما عمری دیرپا دارند، چنان‌که امروزه نیز می‌توان درس‌هایی را که 50 یا 60 سال پیش در زمینه‌های مختلف ارائه شده‌اند، خواند و بسیار آموخت. اکو در این سخنرانی به تاریخ 2 اکتبر 1992 به دنبال روایت تاریخی است که در آن زبانی مقدس و الهی که الهام‌بخش انسان‌های اولیه بوده زنده شود؛ تنها زبانی که قادر به بازگرداندن وحدت و سازگاری بر مدار زمین است. او روایت خود را با وام‌گیری از سفر پیدایش و کتاب مقدس و مسئله نام‌گذاری انسان روی موجودات مختلف آغاز می‌کند و به ماجرای برج بابل و خلط زبانی می‌پردازد که از ساخت این برج آغاز شد. اشاره او به روایت تاریخی تورات از ساخت بلندترین برج جهان است که قرار بود به آسمان برسد. در پی این بلندپروازی مردم بابل سخن یکدیگر را نفهمیدند. آن‌جا بابل نام گرفت زیرا در آن‌جا خداوند لغت همه اهل جهان را مشوش و مردم بابل را روی کل زمین پراکنده کرد. «زبان کامل همچون جزیره گمشده یا سرزمین ناشناخته یا جام مقدسی است که آدمیان در حسرت وصالش می‌سوزند و عالمان کبیر فرهنگ اروپایی ذهن خود را به زلف خیالش گره زده‌اند. با وجود این، در هنگامه‌ای که من در اینجا رؤیای دستیابی به زبان واحد را مطرح می‌کنم، زبانی که زمینه‌ساز برادری میان آحاد انسان‌هاست و در موقعیتی که پیکره اروپا در باب وحدت سیاسی و نظامی و بازرگانی خود پای میز مذاکره آمده‌اند، این مردم به زبان‌های مختلف تکلم می‌کنند». اکو در این کتاب با اشارات تاریخی به شکل‌گیری زبان عبری و پیش از آن زبان آدم ابوالبشر، می‌کوشد ایده زبان کامل و دگرگونی‌های تاریخی زبان را با ارجاعات ادبی به دانته و دیگر نویسندگان و شعرا توضیح دهد. زبان‌ها نمی‌توانند با قرارداد به وجود آیند، زیرا انسان‌ها برای وضع قواعد همواره به زبان نخستین نیاز خواهند داشت. بنابراین در آغاز زبانی خدادادی وجود داشته که از انواع اسم‌ها و مترادف‌ها بهره‌مند بوده است، چراکه به کمک این زبان، آدم ابوالبشر باید قادر می‌بود بدون هیچ‌گونه ابهامی همه اشیای جهان را نام‌گذاری کند. پیش از اکو، متفکران دیگری مثل آگوستین قدیس از زمان‌های دور به ایده احیای زبان آدم ابوالبشر پرداخته‌اند. از نظر اکو، اروپا بیش از آنکه خود را در محدوده جغرافیای سیاسی تعریف کند، در قالب جغرافیایی زبانی تعریف کرده که این مسئله ریشه بسیاری از اختلافات قومی و نژادی در قرن اخیر بوده است. پرسش نهایی او این است: «سرنوشت اروپا چه خواهد بود؟ مبارزه با برج بابل و بازیابی زبانی واحد، یا پذیرش برج بابل و تحقق وضعیت چندزبانگی؟».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.