«ترامپیسم» خطری همیشگی برای جاهلان جامعه غرب
دیوانگیهای یک میلیاردر
سمیرا فرخمنش: آیا مردم آمریکا به دنبال امتحان هیجانات جدید سیاسیاند؟ آيا جامعه آمریکایی رویکردی را که در زمان انتخاب «باراک اوباما»، رئیسجمهوری این کشور، برگزید که دوری از افراطگرایی بود، کنار گذاشته؟ آیا پایان تاریخ به آن شکلی که «فرانسیس فوکویاما» گفته بود برای آمریکا فرارسیده یا او اشتباه میکرد؟ صرفا ظهور پدیدهای مانند «دونالد ترامپ» باعث نشده تا این سؤالات و مشابه آن ایجاد شود، بلکه حمایت قابلتوجه و اقبال بخش زیادی از آمریکاییان موجب شد تا پرسشهای بیشماری در حوزه پردازش و ارزیابی جامعه نوین آمریکایی و جهتگیریهای جدید مردم ایالات متحده در ذهن تحلیلگران، رسانهها و مردم جهان شکل بگیرد؛ پرسشهایی که پاسخ به آنها مستلزم شناخت از جدیدترین تغییرات اجتماع کنونی آمریکاست؛ اجتماعی که در سال 2008 قاطعانه به سیاستهای تندروانه «جرج بوش» پسر نه گفت و با آغوش باز پذیرای «تغییر» و وعدههای رئیسجمهور میانهرو آمریکا شد؛ اما امروز مردی که هیچگونه تجربه بینالمللی ندارد و میخواهد 11 میلیون نفر را از آمریکا اخراج کند و اظهاراتش، یادآور گفتههای نژادپرستانه سفیدپوستان متحجر آمریکای قدیم است، میان جمهوریخواهان پیشتاز است که او را گزینه مطلوب ریاستجمهوری کشورشان میدانند! فریادهای تشویقآمیزی که در سخنرانیهای ترامپ شنيده میشود، به شخص آقای سرمایهدار برنمیگردد بلکه حمایت از اندیشه افراطگرایانه دونالد ترامپ است که این روزها مورد تشویق و جانبداری بخشی از آمریکاییان مشتاق قرار میگیرد. اما نکته قابلتأمل اینجاست که سخنان ترامپ نه منطق اجرائی در خود دارد و نه دربرگیرنده ارزشهای اجتماعی است؛ بهویژه اجتماعی که آمریکا قصد گستراندن آن را در راستای تثبیت هژمونی جهانی خود دارد. آیا لیبرالیسم موردنظر جامعه کنونی غرب که کانون خود را غالبا توسط تئوریسینهای آمریکایی بازتولید میکند، همان وعدههایی را میدهد که ترامپ میدهد؟ آیا آزادی، اجرای حقوقبشر مطلوب غرب، یا برقراری صلح همهجانبه در دهکده جهانی، در میان برنامههای عجیب دونالد ترامپ جایی دارد؟ ایجاد موج جدید در رودخانه آرام لیبرالهای آمریکایی رفتارهای ترامپ را عدهای، دیوانگیهای یک میلیاردر لقب میدهند و بعضی دیگر آن را دلقکبازیهای مضحک مردی که توسط قدرت میلیاردها دلار پول میخواهد مرد اول جهان باشد. بخشی از جامعه جهانی نیز که افراطگرایی اندیشههای راست را خطری همیشگی برای نظام بینالملل کنونی میدانند، ترامپ را دنبالهرو همین افکار تعریف کرده و تفاوتی میان او و امثال موسولینی نمیبینند. اما کانون قابل توجه همه این جریانات اینجاست که ترامپ تنها نیست و هرچه هست، مسیر موردعلاقه بخشی از جامعه آمریکایی را هدایت میکند؛ بخشی که تلفیقی از احساسات نژادپرستانه، تمایل به محافظهکاری مدرن، راستگرایی عریان و پوپولیسم بدقیافهای را دربر گرفته است. از سوی دیگر، قانون نانوشتهای کل مسیر سیاستهای اجتماعی آمریکایی را در قالب لیبرالیسم تدوین میکند. لیبرالیسم در نگاه بسیاری از تحلیلگران، آن اندیشه مطلوب و جامعهپروری است که نزدیک به دو قرن آمریکا را تحت سلطه خود دارد. اما ظهور پدیدههایی مانند دونالد ترامپ بهسادگی خلاف این نظر را اثبات میکند و نشان میدهد طیف قابلتوجهی از آمریکاییان بهجای لیبرالیسمی که ریشه در قوانین آمریکا دارد، محافظهکاری را انتخاب میکنند. گرچه محافظهکاری قدمتی طولانی دارد اما به سبب آنچه تجربه میگوید، آن دسته از سیاستمدارانی که محافظهکارانه قدم در این مسیر گذاشتند، به موجب استفاده از اصول قدیمیتر در قالبهای مدرن، همیشه نظر طرفداران زیادی را به سمت خود جلب میکنند. درحالیکه لیبرالیسم رویهای ملایم را پس از نزدیک به دو قرن آزمونوخطا از سر میگذراند، تا اندازه زیادی پخته شده و پاسخ سؤالات را میداند، مفاهیم را تعریف کرده و برای هر معضلی راهحل جهانپسندی دارد. همین امر گویا از نظر عدهای نوعی یکنواختی، رخوت قانونی و سکون را در جامعه آمریکایی پدید آورده و بخشی از آنان را مشتاق هیجانات تازهتر کرده است. ترامپ این موقعیت را شناخت و با استفاده از تکراریشدن رویههای جاافتاده لیبرالیستی، در مسیری مخالف قرار گرفت، موج جدیدی ایجاد کرد و همراهان هیجانطلب خود را همراه این موج بالا و پایین برد. درحالیکه مفاهیمی همچون حقوقبشر، صلح برای همه، دوری از گزینههای نظامی، گفتوگو و همگراییهای منطقهای و جهانی و... دلزدگی اجتماعی را میان بخشی از ساکنان آمریکایشمالی که سرشار از ادعاهای خشونتطلب و خاص آمریکاییشان هستند ایجاد کرده بود، ترامپ با رؤیایی متفاوت به میدان آمد؛ مردی که تا پیش از این به برگزاری مسابقات ملکه زیبایی علاقه داشت، ناگهان با شعار بازگرداندن عظمت ازدسترفته آمریکا، مشتهای خود را گره کرد و پرخاشگرانه اخراج مسلمانان و کشیدن دیوار میان مکزیک و آمریکا را وعده داد. با این سخنرانیها، آنچه که در مرحله نخست به چالش کشیده میشد، اندیشه لیبرالی بود که بیدارتر، اما آرامتر از تفکرات خفته محافظهکارانه قرار داشت؛ اندیشهای که ترامپ از آن بیشترین بهره را گرفت و در جهت مخالف رودخانه آرام لیبرالهای پیر و گفتههای تکراری به شناکردن پرداخت. فرصتطلبی ترامپ از نارضایتیها همین امر باعث تشدید هیجانات سیاسی در میان حامیان ترامپ شد و در چنین شرایطی، طیف مخاطبان در کارزار انتخاباتی تمایل به انتخاب گزینه متمایزتر دارند. آنچه امتحان نشده و جدیدتر به نظر میرسد مطلوب جامعه هدف میشود و مردم تحتتأثیر این امواج بلند آلوده به هیجانات سیاسی، تمایل پیدا میکنند قدرت را به دست آن کسی بسپارند که «متفاوتتر» عمل میکند. به زبان دیگر حامیان ترامپ همان کسانی هستند که معتقدند لیبرالیسم یک مدینه فاضله جدید برای آنان در نظر ندارد و هرچه دارد از گذشته باقی مانده و حرف تازهای برای گفتن نیست. در چنین شرایطی اگر یک «دونالد ترامپ» ظاهر شده و از رؤیای آمریکای عظیم گذشته و دوبارهسازی آن سخن بگوید، میتواند بهترین استفاده را از شرایط موجود ببرد. از سوی دیگر نباید از خاطر برد که طیف گستردهای از مردم جامعه آمریکایی پایبند به اصول اخلاقی محافظهکارانهای هستند که اندیشه لیبرالی در تقابل با آنها قرار دارد؛ اصولی همچون سقط جنین یا ازدواج همجنسگرایان که در قالب قواعد دنیای لیبرال، به سمت عادیسازی پیش میرود، اما همچنان محافظهکاران ارزشگرا، توان پذیرش آن را ندارند. ترامپ یا خود متعلق به این طیف است یا تمایلات آنها را بهخوبی شناخته و انگشت خود را روی کانون تقابل حامیان لیبرالیسم و محافظهکاری آمریکایی فشار میدهد. در این مسیر بیشک این تقابل تشدید شده و طیف قابلتوجهتری به سمت حمایت از مرد اخلاقگرای محافظهکار که دل در گرو فردای آمریکا دارد، روانه میشوند! درعینحال، محافظهکاران در آمریکا همیشه مقوله امنیت کشور را بهعنوان نقطهضعف مشترک به لیبرالهای دموکرات نسبت داده و تأمين امنيت را در محور اصلی برنامههای خود قرار میدهند. امنیت در آمریکا که نسبت مستقیم با جریان قدرت پیدا میکند همیشه دست سیاستگذاران را برای نکوهش جریان سیاسی مقابل باز گذاشته و حامیان زیادی را اطراف خود جمع میکند. دلیل آن نیز روشن است. کشور پهناوری که قصد برقراری امنیت هژمونیک در جهان را در برنامههای خود دارد، باید در مرحله نخست امنیت همهجانبه خود را تأمین کند. قدعلمکردن طبقه متوسط آمریکایی نمیتوان استفاده از پوپولیسم انتخاباتی را تنها متعلق به دونالد ترامپ دانست. اما آنچه که این بهرهکشی را درباره او متمایز با «برنی سندرز» یا حتی «تد کروز»، جمهوریخواه میکند، درآمیختگی این ابزار با اندیشه راستگرایانه است. به عبارت سادهتر، آنچه که ترامپ را با وجود افراط در وعدههای غیرعقلانی، موفق به جلب آرای بخشی از آمریکاییان کرد، استفاده او از این تکنیک بود که میان خواستههای موجود، اختلافبرانگیزترین آنها را انتخاب کند. اكنون طبقه متوسط آمریکا درحالحاضر که از لحاظ اقتصادی در شرایط پایینتری نسبت به گذشته قرار دارد، کانون هدف ترامپ قرار گرفت. این طبقه هم گلایههای مالی دارد و هم شرایط اجتماعی امروز آمریکا را دليل وضعیت خویش میبیند؛ بنابراین خواهان تغییر جلوه عمومی آمریکا و بازگشت دورهای جدید از آمریکای پرقدرت است. از نگاه این قشر عامل مشکلات کنونی آمریکا در درجه نخست «بیگانگان» هستند؛ مسلمانانی که ترامپ وعده اخراج آنان را داد یا مکزیکیها و همسایگانی که نباید پس از این اجازه ورود به خاک کشور را داشته باشند. همچنین باید تعرفه 45 درصدی برای واردات کالای چینی تعیین کرد تا این کشور نیز نتواند اقتصاد خود را در آمریکا بازسازی کند. پس ترامپ، نماینده طبقه متوسطی شده که آمریکای امروز را نمیخواهد. نگران امنیت خود و امیدی است که روبه زوال است؛ طبقهای که آشکارا در برابر دولت ایستاده و تقابل با سیاستهای مرکزی را میخواهد. به نظر این طبقه، اسلامهراسی، مخالفت با رابطههای اقتصادی با کشورهای آسیایی، مقابله با ایران و تأکید بر «اصالت خاص آمریکایی» میتواند راهگشای مشکلات امروز آمریکا باشد. پس حضور و ظهور فردی مانند ترامپ نمیتواند بهیکباره اتفاق بیفتد. درعینحال که پوپولیسم ابزاری ویژه ایام انتخابات است، شخصی مانند ترامپ نیز بهخوبی میتواند از آن استفاده ببرد. ترامپ برنامه کاهش مالیات به خانوادههایی با درآمد پایین را مطرح میکند درعینحال که وعده برقراری عدالت اجتماعی را نیز میدهد و به کانون خانواده در سخنرانیهای خود بهای زیادی میدهد، راستگرایی افراطی را در اندیشههای محافظهکارانه خود درمیآمیزد و ترکیبی از پوپولیسم ضددولت را میپروراند که طیف پرشور آمریکایی را به وجد میآورد. درعینحال دولت آمریکا در ساختار مشخصی قرار دارد و بوروکراسی معینی را در این ساختار تدوین کرده است. در چنین حالتی وجود شخصی مانند ترامپ و شور سیاسی - اجتماعیاي که ایجاد کرده، نظم موجود در این ساختار را بر هم میزند و تقابل میان حامیان ترامپ و دولت بیشتر میشود. به زبان دیگر ترامپ و اندیشههای او موجب ایجاد شکافی میان مردم راستگرای آمریکا و دولت ساختارگرای کنونی شده و روند هیجانسازی توده مردم را شخصا کنترل میکند. نظمی که سالهاست در دولت بوروکراتیک آمریکا نهادینه شده، توسط افرادی مانند ترامپ بهراحتی درهم میشکند و مشتاقان این هنجارشکنی با فریادها و تشویقها از این ساختارشکنی جدید به وجد میآیند. پس پوپولیسم عوامفریبانهای که به اندیشه راست مجهز شده باشد، قابلیت پیشبرد چنین سازوکارهایی را بهخوبی داراست. ترامپ بهعنوان نماینده جمهوریخواه این جریان، بهدرستی از خشم درونی و نقاط ضعف و خواستههای چندینساله طبقه متوسط شهری آمریکا استفاده و چارچوبی از اهداف مشخص را برای این قشر که هدف خاصی ندارند، تعیین کرد. تشنگان اتوپیای آمریکایی با توجه به اینکه اوباما در هشتسال گذشته توجه ویژهای به اقلیت آمریکایی ابراز کرد، نباید انتظار گرایش این بخش از جامعه را به سمت ترامپ داشت. این اقلیت شامل زنان، رنگینپوستان، مهاجران، مسلمانان و دیگر اقلیتهای مذهبی، همجنسگرایان و... بودند. اوباما و کاندیداهای دموکرات براساس تکیه بر آموزههای لیبرالی خود، در تمامی این حوزهها تا حد زیادی موفق به جلب آرای این قشر شدند. پس ترامپ بهخوبی فهمیده که نباید انتظار همراهی از اقلیتها داشت. در نتیجه باید به سراغ طیف مقابل آنها رفت؛ یعنی بخشهایی از جامعه که در نقطه مقابل قرار داشتند و درعینحال که خود جزء این اقلیتها نبودند، از توجه به این قشر نیز رضایت نداشتند. در جنجالهای اخیر انتخاباتی آمریکا، این ناراضیان که راهبر واقعی خود را در وجود ترامپ میدیدند، از رخوت چندینساله بیدار شده و بهدنبال وعدههای او به راه افتادند. جدا از فضای حاکم بر جامعه شهری که همراه ماجراجوییهای انتخاباتی ترامپ شدهاند، ویژگیهای فردی او نیز در این همراهی تأثیرگذار بود. چراکه اقناع افکار این توده آرمانگرا که گریزان از وضعیت حاضر و دنبال رسیدن به یک اتوپیای آمریکایی بودند، توسط فردی انجام میشود که خصلتهای این قشر را بشناسد. او جامعه مخاطب خود را به وسیله تیم قوی رسانهایاش تشخیص داد و با بیباکی غیرمحترمانهای علیه دولت، این طیف را به سمت خود کشاند؛ طیفی که سیاهپوستان را غیرخودی میبینند و آمریکا را متعلق به خود، مسلمانان را عامل مشکلات معرفی میکنند و آمریکای گذشته را باابهتتر از امروز میبینند. در چنین گفتمانی، ظهور فردی که از سخنان نژادپرستانهاش عذرخواهی نمیکند و از اینکه گفته بیگانگان نباید در این کشور زندگی کنند، شرمی ندارد، به اعتراض مخالفان اهمیتی نداده و حتی با افزایش گلایهها، به تندرویهای خود اضافه میکند، به التهاب ماجرا میافزاید. ترامپ ليدر موقت مردمی شد که در تصور پیروی از پدران اصیل خود هستند. این دسته در رؤیای خود بازماندگان نسلی هستند که قانون اساسی آمریکا را نگاشته و در نخستین جمله آن We the people را نوشتند؛ جملهای که این روزها خالکوبی آن روی بازوهای طرفداران ترامپ دیده میشود؛ نسلی که آمریکا را مانند پدران خود، سرزمین سفیدپوستان میدانند و سرگردان بهدنبال کسی میگردند که ناامیدی کنونی را به شکوه آمریکایی بدل کند. این همان اتفاقی است که «ساموئل هانتینگتون»، نظریهپرداز جنگ تمدنها، سالهای پیش از آن سخن گفته و نگرانی خود را از تغییرات هویتی آمریکا ابراز کرده بود؛ تغییراتی که باعث میشود آمریکاییان به هویتهای مقابل هم بدل شوند و سر ناسازگاری با یکدیگر پیدا کنند. نکته اینجاست که تیم رسانهای و استراتژیست ترامپ این نکته را بهدرستی دریافته و جملات قصار (Punch Line) او را براساس همین مفاهیم و رویکردها طراحی میکند. برهمیناساس ترامپ به ناجی هویت سفیدپوستان اصیلی مبدل میشود که سالهاست نادیده گرفته شدهاند که البته نادیدهگرفتن آنها به معنای دیدهشدن بقیه اقوام و اقلیتهاست. اینکه نهایتا دونالد ترامپ، شخصی که بیش از 400 شرکت تجاری به نامش در آمریکا ثبت شده، رئیسجمهوری ایالات متحده شود، با توجه به عوامل متعدد، امر محتملی به نظر نمیرسد. اما فارغ از نتیجه انتخابات، واکنشی که جمعیت متوسط اجتماع آمریکایی به این شخص نشان دادند، قابلتوجه بود. درعینحال که انتخاب ترامپ با تمامی ویژگیهایش بهعنوان کاندیدای جمهوریخواهان در انتخابات 2016، نشان از شکست این حزب در معرفی یک چهره مناسب نیز دارد؛ چهره معقولی که سخن از برنامههای غیرعملی و کارشناسینشده نزده و با وجود گرایشهاي محافظهکارانه، رفتارهای افراطگونه خود را زبانزد رسانههای جهانی نکند. بههمیندلیل خطر افرادی مانند ترامپ همیشه وجود دارد؛ ترامپهایی که میتوانند با توسل به تمایلات راست، احساسات نژادی بخش عظیمی را تحریک کرده و با وعده برقراری امنیت و هدیه یک سرزمین یکپارچه و قدرتمند، جماعتی را با خود همراه کنند. به همین دلیل است که میتوان نظریه فرانسیس فوکویاما را مبنیبر نفوذ همهجانبه لیبرالدموکراسی در تمامی لایههای اجتماعی آمریکا، کاملا درست ندانست و آن را، تنها در صورت مقابله قاطعانه با راستگرایی نوظهور آمریکا و اروپا، قابلتحقق تلقی کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.