|

آیین «سفر» به روایت عطار

آن سیمرغ قاف

پژند آل‌بویه . جامعه‌شناس

این روزها کتاب تذکره‌الاولیا عطار نیشابوری را می‌خواندم از انبوه فرهنگ و ادبیات، قصص و ارزش‌ کلمات بدیع آمده در کتاب حیران شدم، چرا من پیش از این به گنج ادبی بزرگ دست نیافته‌ام. چه آموزشی دیده‌ام، چگونه پرورش یافتم، چطور دانشگاه تهران (جامعه‌شناسی) را گذرانده‌ام ولی به سرمایه ادبی ملی خود نگاهی نینداخته‌ام، این مقوله‌ای است که فعلا قصد ورود به آن را ندارم. عطار نیشابوری در کتاب فوق به‌طور خلاصه، فرازهایی از زندگی صد نفر از عرفا، مشایخ و پارسایان را از صدر اسلام تا زمان خودش به رشته تحریر درآورده، در ابتدا به نظر می‌رسد سیاهه زندگی فرقه‌ای خاص را مدنظر قرار داده، یقینا همین‌طور است و هم از این‌روست که به‌خوبی دیده نمی‌شود. اما از منظری دیگر اثر پرارج عطار سرشار از ادبیات و فرهنگ و ارزش‌هاست. من قصد دارم نگاهی فرهنگی و ادبی به سه محور دیگر دیده‌شده (به غیر از خواب) داشته باشم تا از اين منظر، هر خواننده اي دريابد كه چرا مولوي درباره عطار گفته است: «هفت شهر عشق را عطار گشت»: 1- کلمات و ترکیب‌واژه‌های ادبیاتی 2- قصص و داستان‌های کوتاه مرسوم، متداول و رایج 3- خصایل و ارزش‌های جاری میان مردم 1- کلمات و ترکیب واژه‌های ادبیاتی: کلمه بخش را دربر می‌گیرد؛ اسم، صفت، عدد، کنایه، فعل، قید و حرف اضافه، حرف ربط، صوت. در حقیقت روح انسانی را به اعتبار ظهور آن می‌دانند، هرچه رأفت، شفقت و رحمت، تقوا و پرهیز در اوست، عطار تمام اینها را در ستایش مشایخ چنان به کار گرفته تا حرمت کلام، تقوا و پرهیزکاری حفظ شود. یکی از قوانین پایه‌ای شعر و ادبیات به‌نحو بی‌مانندی رعایت شده است. چنان حفظ حرمت کلام ملموس است که لمس فرهنگ را مخاطب احساس می‌کند. ترکیب‌واژه‌ها تماما ستایش‌گونه، احترام‌آمیز و بیانگر مقام مشایخ است: امیر قلم/ آن پرورده لطف کرم/ آن مبارز میدان/ آن جهان درایت و عمل/ آن شمع دانش و بینش/ آن در صد گونه صفت کامل/ آن در دریای دانایی/ آن غواص دریای حقیقت/ آن شرف اکابر/ آن مشرف خاطر/ آن آفتاب نهانی در ظلمت/ آن پروانه شمع جمال/ آن در مرغزار عشق و عقل/ آن موج یکرنگی/ آن طاووس شاعران/ آن سیمرغ قاف... . بیش از 300 مورد از این ترکیب‌واژه‌ها، بدون تکرار هرکدام زیباتر از دیگری و حفظ حرمت کلمه در سراسر کتاب دیده می‌شود، چیزی که در شاعران و نویسندگان امروزی نه اینکه رعایت نمی‌شود. زیبایی کلمه و ترکیب‌واژه‌ها آدم را مسحور کرده، احساسات درونی را تحت‌تأثیر قرار داده و تلطیف می‌کند، درست مثل اینکه آدرنالین ترشح کرده باشی، مغز آرامشی حس می‌کند که کمتر به آن دست می‌یابیم. اگر او آيين سفر را اين گونه مي شناسند، چرا ما كه خوانندگان اين اثر گرانمايه هستيم، در سفر به گونه اي ديگر عمل مي كنيم؟ 2- قصص و داستان‌های کوتاه مرسوم، متداول و رایج: قصه‌های منتسب به مشایخ همه جادویی، شگفت‌انگیز، خارق‌العاده، خارج از حیطه قدرت بشری، غیرقابل باور درعین‌حال باورپذیر، چنان بیان شده که احساس می‌شود در همه آنها زندگی کرده‌ایم. ادبیاتی این چنین اخیرا در کشورهای غربی با فیلم‌های ارباب حلقه‌ها و آواتار تجلی یافته و تماشاگران چندصد‌میلیونی را به همراه داشته است. قصه‌های عطار جادویی‌تر، رؤیایی‌تر، شیرین‌تر با درون‌مایه‌های شرقی ارائه شده در آنها، خیلی نزدیک به اندیشه‌های تخیلی نوجوانی و جوانی است. چنان با مخاطب رابطه برقرار می‌کند که مخاطب احساس می‌کند در صحنه‌های قصه‌ها حضور دارد. این اوج ادبیات است؛ درصورتی‌که فیلم‌نامه‌نویس‌ها به سمت آن می‌رفتند شاید ده‌ها فیلم زیبا می‌شد ساخت. قصه‌هایی از این دست: «نقل است بوعلی سینا به آوازه شیخ، عزم خرقان کرد، چون به وثاق شیخ آمد شیخ به هیزم رفته بود پرسید که شیخ کجاست؟ زنش گفت: آن زندیق کذاب را چه می‌کنی، همچنین بسیار جفا گفت، شیخ را که زنش منکر او بود حالش چه بودی، بوعلی عزم صحرا کرد تا شیخ را ببیند، شیخ را دید که همی آمد و خرواری درمنه بر شیری نهاده بو علی از دست برفت» «آب و روغن درین قندیل با یکدیگر مفاخره کردند، آب گفت: من از تو عزیز ترم و فاضل‌تر و حیات که همه چیز به من است، چرا تو بر سر من نشینی، روغن گفت برای آنکه من رنج‌های بسیار دیده‌ام از کشتن و درویدن و کوفتن و فشردن که تو ندیده با این همه در نفس خود میسوزم و مردمان را روشنایی می‌دهم و تو بر مراد خود روی و اگر چیزی در تو اندازند فریاد آشوب کنی» «شیطان می‌گوید من بدین ابلهی نیم که اول بار مؤمن را به کافر وسوسه کنم، او را به شهوات حلال حریص کنم چون بدین حریص شد هوا بر وی چیره گردد و قوت گیرد، آن‌گاه به معاصی وسوسه کنم تا مرا آسان‌تر بود آن‌گاه به کافر وسوسه کنم» و او را حلاج از آن گفتند که یک‌بار به انبار پنبه بر گذشت اشارتی کرد در حال دانه از پنبه بیرون آمد. 3- خصایل و ارزش‌های جاري ميان مردم: اشاره‌ای کوتاه به خصلت‌ها و ارزش‌های میان‌مردمی كه سير و سلوك عارفانه عطار را در شناخت آدم‌ها نشان مي دهد؛ گويي او مسافري‌ست كه براي شناختن آدم‌هاي عصر خود و معرفي ارزش‌هاي آنها سفر مي كند: اخلاص: آنست که چون عمل کنی دوست نداری که ترا بدان یاد کنند و ترا بزرگ نمایند. فتوت: حرکت‌کردن از برای دیگران محبت: ایثار خیرست که دوست داری برای آنکه دوست داری ورع: پرهیز و تقوا، پارسایی تقوا: آن بود که ظاهر آلوده نکند، بمعاصی‌ها و باطن بفضول تواضع: بلندترین مرتبه پرهیزکاری محبت به میل بود بهمگی به چیزی، پس آنرا ایثارکردن معرفت: آنست که در خود یک ذره خصومت نیابی تسلط بر کلمه و ادبیات و فرهنگ، انتخاب‌های تحسین‌برانگیز مرا مجاب می‌کند تا به پا خیزم و به این اثر ادبی و فرهنگی بی‌مانند و ماندگار ادای احترام کنم، از طرفی به خود می‌بالم که وارث چنین گنجینه‌ای هستم احساس غرور می‌کنم، رضایت درتمام وجودم جریان دارد، این اثر ماندنی است ما رفتنی. به راستي كه مولوي درست به اعتراف درآمده بود كه: هفت شهر عشق را عطار گشت ما هنوز اندر خم يك كوچه ايم

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.