تهدیدها و فرصتهای یک رقابت علمی جهانی
نخبهپروری در بستر المپیاد
کامبیز خالقی. عضو پيشين كميته علمي المپياد جهاني نجوم مشاور و مدرس المپياد در مدارس برتر و مراكز استعدادهاي درخشان استانها
قطعا تاکنون واژه المپیاد را شنیدهاید، المپیاد هم درست مثل المپیک که برای محکزدن توانایی ورزشی ورزشکاران در رشتههای مختلف برگزار میشود، برای مقایسه تواناییهای علمی دانشآموزان کشورهای مختلف دنیا برگزار میشده و تاکنون نیز به سبک و رویه قبل ادامه یافته است. اگر کمی به تاریخچه آزمونهای علمی المپیاد در سرتاسر جهان نگاهی بیندازیم از یک تقارن تاریخی باخبر میشویم که چندان هم اتفاقی نیست. سالها پیش و در جریان جنگ جهانی دوم که کل اروپا را درگیر خود کرده بود، نخستین مسابقات ورزشی المپیک برگزار شد. همانطور که میدانید در جریان این جنگ، کشورهای شرق اروپا که به بلوک شرق معروف بودند و توانایی رقابتی کمتری در حوزه نظامی با کشورهای پیشرفتهتری مثل آلمان داشتند، برای اثبات تواناییهای خود، تلاش میکردند تا با پیشیگرفتن در مسابقات ورزشی، بخشی از کاستیهای خود در عرصههای فناورانه را تحتتأثیر قرار داده و امید و اعتمادبهنفس را در میان مردم کشورهای خود زنده کنند. بعد از پایان جنگ جهانی دوم، جهان دوره جدیدی از تحول را طی کرد که بعدها جنگ سرد نام گرفت؛ هرچند که اینبار دو طرف جنگ سرد دو طیف از کشورها را ایجاد کرده بودند. اینبار بهجای اینکه رقابتهای برتریجویانه در مسابقات ورزشی و زورآزمایی جسمی به رقابت گذاشته شود، هر یک از کشورها سعی میکردند تا اثبات کنند که از لحاظ علمی در جایگاه بهتری از جهان قرار میگیرند. در پی علاقه کشورها در مقایسه علمی، نخستین مسابقات علمی با نام المپیاد پا به عرصه وجود نهاد. سالها گذشت، جنگ سرد تمام شد، اما المپیادهای علمی جهان همچنان ادامه پیدا کردند و رفتهرفته نگاه کشورهای مختلف به المپیاد هم عوض شد. شاید 20سال پیش، المپیاد صحنه نبرد دیگری بود، اما آن چیزی که امروزه در فضای المپیادهای علمی جهانی به چشم میخورد، فضایی دوستانه است که دانشآموزان کشورهای مختلف در آن فضا با هم آشنا میشوند و مقصدی را برای همکاریهای بزرگتر و بعدی پیریزی میکنند و هدف اول المپیاد هم در دنیای کوچک امروزی همین است: علم برای همه، همه برای علم. شاید این جمله کمی شعاری به نظر برسد، اما اتفاقی که امروز در دنیا میافتد، همین لذتبردن از فضای دوستانه و در کنار آن ارتقای معلومات علمی نسبت به دیگران است. این روحیه در میان برگزارکنندگان المپیادها نیز رسوخ پیدا کرده و در روش امتیازدهی کمیته داوری هم تأثیرگذار بوده است. اما در ایران چه میگذرد؟ هرچند فضای المپیاد در درون ایران کمی جدیتر گرفته میشود (و متأسفانه در برخی موارد تبدیل به رقابت کاهندهای میشود)، اما آن چیزی که مسئولان آموزشی مدارس و دانشآموزان باید مدنظر قرار دهند، اعتلای علمی است. بدیهی است این تلاشها با موفقیتهایی نیز همراه خواهد بود، اما این روحیه که تلاش فقطوفقط برای رسیدن به مدال، معافیت از کنکور، مزایای نخبگی، افزایش رتبه مدرسه در منطقه و... باشد، نکوهیده و ناپسندیده است؛ آنچنانکه تاکنون فضای المپیادهای کشور را تحتتأثیر قرار داده و روزبهروز سهم دانشآموزان تیزهوش و صدالبته سختکوش شهرستانی را در جمع مدالآوران کشوری کمتر کرده است. نتیجه این روند، انتخاب دانشآموزان پرمعلومات و کمتلاش (که با حجم نامتعارف جزوات و کلاسهای آموزشی به این معلومات دست پیدا کردهاند) و در پيآن کاهش رتبه ایران در المپیادهای جهانی خواهد بود. هرچند که باوجود تمام برنامهریزیهایی که از طرف مدارس خاص برای موفقیت دانشآموزان در آزمونهای المپیاد صورت میپذیرد، هنوز هم سهم قابلتوجهی از مدالهای طلا در اختیار دانشآموزان شهرستانی قرار میگیرد. نخستین المپیاد در رده دانشآموزی، المپیاد ریاضی بوده است که در ابتدا با نام مسابقات دانشآموزی ریاضی و در سال 1995 و در کشور مجارستان با شرکت تنها شش کشور از بلوک شرق آغاز به کار کرد. بعد از چندسال ایران هم تصمیم به شرکت در این مسابقات گرفت و برای انتخاب بهترین نمایندگان، مسابقات مشابهی توسط وزارت آموزشوپرورش برگزار شد. این مسابقات که نخستین مسابقه دانشآموزی بهحساب میآمد، در سال 1362 و در میان دانشآموزان سرتاسر کشور برگزار شد که به اعزام نخستین نمایندگان ایران در سال 1366 و در قالب تیمی ششنفره و به سرپرستی آقای دکتر «محمدعلی نجفی» (استاد دانشگاه صنعتی شریف- وزیر اسبق آموزشوپرورش) به شهر هاوانا، پایتخت کوبا و با حضور 42 کشور و 243 دانشآموز منجر شد. ایران در این مسابقات با کسب یک مدال برنز توسط آقای «علیاکبر خانبان»، به مقام بیستوششمی جهان دست یافت. از آنجاکه این رتبه جایگاه قابلقبولی بهحساب نمیآمد، سرمایهگذاریهای بیشتری روی بخش المپیاد انجام شد و سرانجام به تأسیس باشگاه دانشپژوهان جوان انجامید و این نهاد بهطور کاملا رسمی برگزاری المپیادهای علمی را برعهده گرفت و بهعنوان متولی رسمی این کار شناخته شد. روند گزینش دانشپژوهان علاقهمند به شرکت در مسابقات المپیادهای علمی از آغاز تاکنون دستخوش تغییراتی شده است، اما روند گزینش فعلی دانشآموزان به شرح ذیل است: مرحله اول: معمولا پس از بخشنامهای که در پاییز هرسال برای مدارس ارسال میشود و پس از ثبتنام دانشآموزان دارای شرایط مندرج در بخشنامه، این مرحله در اواسط بهمن برگزار میشود. سؤالات مرحله اول بهصورت چندگزینهای (بین سه تا شش گزینه در رشتههای گوناگون) و زمان آزمون از دو تا پنج ساعت متغیر است. نتایج این آزمون در اواخر اسفند اعلام میشود و در هر رشته بین 300 تا هزارنفر به مرحله دوم راه مییابند که این اعداد در سالها و رشتههای مختلف کمی متفاوت است. مرحله دوم: این آزمون در بین پذیرفتهشدگان مرحله اول و معمولا اوایل اردیبهشت برگزار میشود. سؤالات بهصورت تشریحی (در برخی رشتهها سؤالات چندگزینهای نیز وجود دارد) و مدت امتحان نیز سه تا چهار ساعت است. از مرحله دوم در هر رشته حدود 40 نفر به مرحله سوم (اردوی تابستانی باشگاه دانشپژوهان جوان) راه مییابند. مرحله سوم: در تابستان به مدت دو تا سهماه برگزار میشود. دانشپژوهان برگزیده مرحله دوم، توسط استادان باشگاه دانشپژوهان جوان، یک دوره فشرده آموزشی را طی میکنند که در این مدت چندین آزمون تئوری و عملی برای آنها برگزار میشود. در پایان این دوره، مجموعا به 57 دانشآموز برتر (ریاضی 13، فیزیک 10، نجوم 10، کامپیوتر هشت، شیمی هشت و زیست هشت نفر) مدال طلای کشوری اهدا میشود. همچنین دیگر دانشپژوهان نیز مدال نقره یا برنز دریافت میکنند. مرحله چهارم: دارندگان مدال طلا به مدت ششماه در باشگاه دانشپژوهان جوان آموزش میبینند تا حدودا نیمی از آنان در قالب گروههای ملی المپیاد جمهوری اسلامی ایران به المپیادهای جهانی اعزام شوند. برخی از مزایای المپیادیبودن برمبنای مصوبه شورایعالی انقلاب فرهنگی، امتیازات زیر به مدالآوران المپیادهای علمی کشوری و جهانی تعلق میگیرد: - برندگان مدال طلای المپیادهای کشوری بدون شرکت در کنکور سراسری میتوانند در رشتههای مربوطه و دانشگاه دلخواه به تحصیل بپردازند. همچنین بنا بر مصوبه شورایعالی انقلاب فرهنگی در خرداد 1391، امکان ادامه تحصیل دارندگان مدال طلای المپیادهای ریاضی، فیزیک و کامپیوتر در رشتههای گروه پزشکی و دارندگان مدال طلای المپیادهای ادبی در تمام رشتههای علوم انسانی و هنر نیز فراهم شده است. - به نمره تراز کنکور سراسری مدالآوران نقره و برنز بین 10 تا 15 درصد اضافه شده و سپس در رتبهبندی کنکور مورد مقایسه قرار میگیرند. این دانشپژوهان میتوانند بهصورت مجزا انتخاب رشته کنند و اگر حدود 80 درصد نمره آخرین فرد پذیرفتهشده در هر رشته- دانشگاه را داشته باشند، امکان ادامه تحصیل در آن رشته- دانشگاه را خواهند داشت. - مدالآوران طلا، نقره و برنز خدمت سربازی را بهعنوان سرباز نخبه و بهصورت پروژهای یا کارمندی در سه تا 10 ماه میگذرانند. - تمامی مدالآوران به عضویت بنیاد ملی نخبگان درآمده و علاوه بر دریافت حقوق ماهانه و تسهیلات ویژه مالی و اعتباری، برای انجام پروژهها و شرکت در اجلاسها و همایشهای علمی داخلی و خارجی مورد حمایت اعتباری و مالی بنیاد قرار میگیرند. برای اطلاع از دیگر مزایای نخبگی به سایت بنیاد ملی نخبگان به آدرس www.bmn.ir مراجعه کنید. اما وضعیت المپیاد در ایران بحرانی است! تحلیل وضعیت المپیاد در ایران را با یک خاطره آغاز میکنم. در سال 2011 بود که به نمایندگی از انجمن نجوم آماتوری ایران، در المپیاد جهانی نجوم که در قزاقستان برگزار میشد، بهعنوان ناظر و عضو کمیته علمی آن سال شرکت کردم. مطابق عرف معمول در المپیاد جهانی، کمیته ملی هر کشوری موظف به ترجمه سؤالات المپیاد به زبان ملی کشور و سپس تصحیح اوراق یک سؤال مشخص است. مسئولیت تصحیح اوراق یکی از سؤالات به این مضمون که «مدت زمان طلوع خورشید را برای خرسی که به مریخ سفر کرده با رسم شکل، حساب کنید» برعهده من قرار گرفت. در بین برگههای دانشآموزان مقطع سنی دوره اول متوسطه با برگهای مواجه شدم که دانشآموز بهجای حل مسئله، تصویری از یک خرس نقاشی کرده بود که با کلاهک فضایی به مریخ سفر کرده بود. خب! برای من که با نوع نگاه به علم در مقطع دانشآموزی و المپیاد در ایران آشنا بودم، دیدن این تصویر بلافاصله نمره صفر را در ذهنم تداعی میکرد. همین کار را هم کردم. به این نقاشی علمی که توسط یکی از دانشآموزانی که از کشور قرقیزستان در المپیاد شرکت کرده بود، صفر دادم. روز بعد و هنگام بازبینی نمرات طبق معیارهایی که آنها را نیز خودم نوشته بودم، با برخورد تند و خشن مدیر برگزاری مسابقات، آقای دکتر «میخائیل گاوریلوف»، مواجه شدم. خیلی عصبانی بود. جملهاش را هیچگاه فراموش نمیکنم. گفت: «شما ایرانیها چرا در دوران جنگ سرد متوقف شدهاید؟» و بعد ادامه داد که فرض کن اگر به این دانشآموز بابت این نقاشیاش نمرهای میدادی، نتیجهاش بهیقین تغییری نمیکرد. نه با این چند نمرهای که تو میتوانستی بابت نقاشی زیبایش به او بدهی، موفق میشد مدال طلا بگیرد، نه نقره و نه برنز. فقط به او یک چیز میگفتی و آن هم این بود که تلاش تو برای ما ارزش داشت. ما تلاش تو را دیدیم! ممکن است این یک جمله آینده علمی این دانشآموز را تغییر بدهد. ممکن است با این یک جمله به او بگویی که توان تو هرچند کم، ولی ارزشمند است. همه این خاطره را نوشتم و گفتم که یک تحلیل سیستماتیک را که تبدیل شده به آفت خانمانسوز فضای آموزشی کشور و در رأس این هرم فضای المپیاد نقد کنم! در روزگاری نهچنداندور، وقتی المپیاد در کشور ما راهاندازی شد، فضایی بود برای رخنمایی استعدادها. دانشآموزانی مدالآور میشدند که خیلی زود به چهرههای شاخص علمی تبدیل میشدند. اما آنچه امروز در فضای المپیاد در حال گذر است با آرمانهای ملی و جهانی فاصله معناداری گرفته. امروز مدارسی در شهر تهران شکل گرفتهاند که بهطور سیستماتیک دانشآموزان را برای موفقیت در المپیاد تربیت میکنند. حالا تا به اینجای کار ایرادی ندارد. وقتی ماجرا خطرناک میشود که در این گروه مدارس، سالانه چندینمیلیاردتومان هزینه میشود برای مدالسازی و عملا آمادگی تحت فشار دانشآموزان برای یک رقابت ساختگی و آن هم صرفا برای درآمدزایی بیشتر. در این مدارس دانشآموزان در کلاسهای رسمی و تحت نظام آموزشی متعارف کشور تحصیل نمیکنند. جدا از اینکه دورماندن از حجم زیاد اطلاعاتی که این دانشآموزان شاخص باید بیاموزند و فضایی برای آموختنش ندارند و جدا از اینکه این مدارس و مراکز، مشغول به تربیت انسانهایی یکبُعدی هستند، خسارتهای جبرانناپذیر ازدسترفتن این بنیه پرتوان علمی- فرهنگی برای بار نخست متوجه کشور و نظام میشود. این دانشآموزانی که من اسم المپیادینما یا المپیادیهای گلخانهای را روی آنها گذاشتهام، آن دسته از دانشمندانی هستند که دانش دارند، اما فرصت تکامل بینش از آنها گرفته شده است و از همه جالبتر این است که وزارت آموزشوپرورش بر این مشکلات واقف است ولی نمیتواند کاری کند. شاید هم نمیخواهد کاری کند وگرنه با یک نگاه ساده به آمار و ارقام و بهراحتی میتوان فهمید که در سالهای اخیر و بهواسطه بودجههای عجیبی که در تهران هزینه المپیاد میشود، بسیاری از دانشآموزان بااستعداد شهرستانی با شنیدن این اطلاعات، جرئت ورود به گود را پیدا نمیکنند و عملا این مسابقهای که سالانه چندینمیلیاردتومان از بودجه آموزشوپرورش را صرف شناسایی استعدادها میکند، به مضحکترین روش ممکن به باد داده میشود. اینها بهکنار، وقتی ضرورت نوشتن یک مقاله درباره المپیاد را احساس میکنم که در شب برگزاری آزمون مرحله اول المپیاد کامپیوتر، مسئول آموزشی یکی از مراکز فعال در این حوزه با تلفن همراه بنده تماس میگیرد و تقاضای راهکاری دارد برای مشکلاتی که برای یکی از دانشآموزانش پیش آمده. بیشتر که جویا میشوم، میگوید که این دانشآموز دو سال است که شبانهروز، خود را برای موفقیت در این آزمون آماده میکند، اما یک اشتباه غیرعمد مدیر و دفتردار مدرسه باعث شده که نام این دانشآموز در یک رشته المپیادی دیگر ثبت شود و عملا امکان حضور او در مسابقه گرفته شود. ولی دانشآموز و مدیر مدرسه با رئیس باشگاه دانشپژوهان جوان تماس میگیرند و با مراجعههای پیاپی تلاش میکنند که اشتباه پیشآمده را برطرف کنند حتی به سراغ رئیس مرکز برگزارکننده مسابقات المپیاد، یعنی مرکز ملی پرورش استعدادهای درخشان میروند و با او مستقیم صحبت میکنند، اما جواب رد از او میشنوند. این جواب رد به یک بهانه داده میشود و آن هم قانون و پایان مهلت ثبتنام قانونی است. این در حالی است که در 20 سال گذشته که المپیاد در ایران برگزار میشده، این موضوع که دانشآموزانی بعد از مهلت قانونی ثبتنام کنند، تبدیل به یک رویه شده است. حتی اگر مقایسهای هم از میزان اهمیت و امنیت کنکور و المپیاد انجام دهیم بهوضوح میبینیم که در تمامی وقایع اینچنینی در مورد سازمانهای بوروکراتیکتری مثل سازمان سنجش هم بهراحتی و با رایزنی حل میشده است. گاهی یک اتفاق کوچک میتواند سؤالات زیادی را در ذهن فعالان این حوزه ایجاد کند. اینکه چرا رئیس مرکز ملی پرورش استعدادهای درخشان و دانشپژوهان جوان بهسادگی از روی این ماجراها عبور میکنند؟ اینکه چرا وضعیت آموزش استعدادهای درخشان در کشور به جایی رسیده که دانشآموزان، بسیاری از ساختارهای غیردولتی فعال در این حوزه را موفقتر ببینند! اینکه چرا گسترش بیرویه مدارس و مراکز استعدادهای درخشان باوجود وعدههای اولیه دولت و وزیر محترم، روند کاهشی معناداری به خود نگرفته و بسیاري پرسشهای دیگر در زمینه استعدادهای درخشان و المپیاد وجود دارد که سعی داریم در شمارههای بعدی این مقاله بهمرور به آنها بپردازیم. اما یک چیز را هرگز فراموش نکنیم و آن هم این نکته است که اگر در هر مسئولیت و جایگاهی در کشور قرار گرفتهایم و مخصوصا اگر این مسئولیت با تربیت آیندهسازان این کشور در ارتباط باشد، باید با درایت و هوشمندی کامل در مورد وقایع تصمیم بگیریم. امیدواریم مسئولان با تصمیمگیریهای هوشمندانه جلو تضییع سرمایههای انسانی را بگیرند و با برنامهریزیها و اطلاعرسانیهای بهموقع، مخاطبان استعداد برتر خود را درگیر حاشیههای کاهنده نکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.