نگاهی کوتاه به کاربرد پهپادها در پزشکی
دارورسانی از آسمان
سعیده پوررضا
امروزه پهپادها، کاربردهای فراوانی دارند، اما یکی از کاربردهای اصلی پهپادها، مهمترین عرصه زندگی بشر یعنی پزشکی و بهداشت است. با توجه به قابلیت پهپادها برای دسترسی سریع به دورترین مناطق و همچنین آسانی و ارزانبودن استفاده از این ابزارها، بسیاری در کشورها در فکر هستند که از این پرندههای نوظهور برای بهبود وضعیت بهداشتی و درمانی خود استفاده کنند. برای مثال، محققان در کشور رواندا (در مرکز آفریقا) پهپادی ابداع کردهاند که قابلیت تحویل فوری محمولههای خون و دارو را دارد و از آن میتوان برای نجات جان بیماران استفاده کرد. چندی پیش، شرکت بینالمللی زیپلاین (Zipline)، از همکاری با دولت رواندا و راهاندازی پرواز هواپیماهای بدونسرنشین در این کشور خبر داد. قرار است این وسایل نقلیه مستقل و بدونسرنشین، خون و غذا را به بیمارستانها و مراکز بهداشتی- درمانی سراسر اين کشور در شرق آفریقا ببرند. به گفته مقامات دولت رواندا، این هواپیماهای بدونسرنشین، اولین سیستم تحویل در جهان هستند که در مقیاس ملی به کار گرفته شدهاند. رواندا یکی از فقیرترین کشورهای جهان است و نرخ مرگومیر نوزادان در این کشور بسیار بالاست. با تلاش و سرمایهگذاری دولت این کشور برای ارتقای سیستم بهداشت و درمان، مرگ ناشی از اچآیوی، سل و مالاریا در طول دهه گذشته کاهش یافته است، اما ارائه دارو و ملزومات پزشکی در «سرزمین هزارتپه» همچنان با مشکلات بسیاری روبهرو است. اما این پهپادها میتوانند با استفاده از یک چتر نجات، محمولههایی با وزن 1.5 کیلوگرم را به محل برسانند. به گفته این شرکت با توجه به زمان کوتاه سفر این پهپادها (حدود 30 دقیقه) نیازی نیست که محموله را در طول سفر در محیط سرد مانند یخچال نگهداری کرد. این شرکت در گام اول، دو مرکز تحویل دارو تأسیس کرد که هرکدام آنها 10 تا 15 هواپیماهای بدونسرنشین را به 21 درمانگاه مختلف در سراسر کشور میفرستند. از طرف دیگر یونیسف و دولت مالاوی در قالب طرحی مشترک، به بررسی نقش و کارایی پهپادها برای کاهش زمان لازم برای مشخصشدن نتیجه تست اچآیوی در میان نوزادان ساکن در مناطق روستایی پرداختند. انتشار و گسترش 10 درصدی ویروس اچآیوی، باعث شده است این کشور آفریقایی در زمره مناطقی باشد که بیشترین میزان شیوع بیماری ایدز را دارند. درحالحاضر نمونهبرداری توسط یک مرکز بهداشتی، ارسال آن به آزمایشگاه و دریافت نتیجه آزمایش، حداقل دوماه زمان میبرد. «جودیت شرمن»، مسئول برنامه مقابله با ایدز یونیسف در مالاوی، میگوید: «زمان برای شروع درمان نوزادان مبتلا به ویروس بسیار مهم است. باید کودکان را خیلی زود برای انجام آزمایش بیاورند، یعنی حداکثر دوماه فرصت داریم. نمونه خون و دیگر نمونهها را باید بلافاصله به یکی از هشت آزمایشگاه کشور ارسال کرد». انجام چنین کاری هماکنون بسیار دشوار است، اما پهپادهای جدید میتوانند 250 نمونه خون را به وزن مجموع یک کیلوگرم با خود حمل کنند. بهتازگی نیز نخستین برنامه موفقیتآمیز ارسال نمونه خون توسط پهپاد از یک مرکز پزشکی و آزمایشگاه بیمارستانی در پایتخت این کشور انجام شده است. عواملی مانند جادههای ناهموار و هزینه زیاد حملونقل در مناطق دورافتاده باعث دریافت دیرهنگام نتیجه آزمایش و در نهایت اختلال در درمان افراد مبتلا به بیماری میشود. «جودیت شرمن» در ادامه میگوید: «نتیجه آزمایش به محض آمادهشدن به مرکز بهداشتی موردنظر بازمیگردد و سپس در اختیار ما قرار میگیرد. این درحالی است که تلاشهای زیادی برای کوتاهکردن زمان این مرحله صورت گرفته و ما باید بازهم تلاش خود را در این جهت افزایش دهیم». به گزارش یونیسف، در سال 2014 حدود 40هزار کودک مالاوی از مادران حامل ویروس ایدز متولد شدهاند. هرسال حدود 10هزار کودک بر اثر ابتلا به این بیماری جان خود را از دست میدهند. با بهرهبردن از روش تشخیص و درمان زودهنگام این بیماری میتوان جان افراد زیادی را نجات داد. اما به غیر از اینها، نجات مصدومان و مجروحانی که در حادثههایی مانند زمینلرزه زیر آوار میمانند، از جمله مشکلاتی است که هرساله باعث جانباختن افراد بسیاری میشود. هرچند تاکنون فناوریهای بسیاری برای تشخیص مجروحان زیرآوارمانده ابداع شده است، اما هیچکدام تاکنون موفقیت صددرصد نداشتهاند، اما بهتازگی یک محقق ایرانی پهپادی طراحی کرده است که میتواند ضربان قلب و تنفس افراد در زیر آوار را تشخیص دهد. دکتر «فرخ محمدی»، دانشآموخته دانشگاه استنفورد و رئیس شرکت INTELLINET، سیستم Lynx6-A را برای امدادگران و نیروهای پلیس طراحی کرده است که پس از زلزله بهدنبال افراد در زیر ساختمانهای تخریبشده میگردد. این دستگاه حتی میتواند مظنونانی که خود را در جایی پنهان کردهاند، بیابد. این پهپاد که میتوان آن را از راه دور هدایت کرد، یک دستگاه دوربین کوچکHD دارد. پهپاد یادشده حسگرهای دیگری نیز دارد که میتواند تغییر در علائم الکترومغناطیسی محیط اطراف را تشخیص دهد. بررسی سیگنالهای الکترومغناطیسی که درون بدن انسان ایجاد میشوند، مشابه همان روشی است که شرکت دیزنی (Disney) برای ابداع یک ساعت هوشمند استفاده کرده است. این ساعت هوشمند میتواند تشخیص دهد که کاربر چهچیزی را لمس میکند. به گفته دکتر «محمدی»، از این فناوری میتوان برای تشخیص تنفس یا ضربان قلب از فواصل بسیار دور استفاده کرد. با فرودآوردن حسگرها در نقاط مختلف اطراف منطقه موردنظر و ایجاد یک شبکه، میتوان تغییرات در نشانههای الکترومغناطیسی محیط را (که نشانگرهای حیات هستند)، تشخیص داد. این فناوری سپس دادهها را به یک نمودار تبدیل میکند که نشاندهنده فاصله یک انسان زنده از حسگر است. پردازش بیشتر این اطلاعات به کاربر کمک میکند که تنفس و ضربان قلب مصدوم را اندازه بگیرد. وی میافزاید: «با فرود حسگر از راه دور در چندین نقطه، میتوان به بهرهوری فوقالعاده در راهاندازی و زمان جستوجو برای تشخیص افراد بهدامافتاده دست یافت. استقرار سریع در مناطق صعبالعبور به امدادگران و نیروهای امداد و نجات امکان میدهد زندگی افراد بیشتری را در محیطهای بسیار استرسزا و پرسروصدا نجات دهند که حسگرهای سنتی و قدیمی چنین قابلیتهایی ندارند». بنا بر اعلام شرکت حسگرهایINTELLINET، این دستگاه را میتوان به تمام پهپادهای کوچک و ارزان وصل کرد. هرچند هنوز قیمت Lynx6-A اعلام نشده است، اما قرار است بهزودی در سطح جهانی عرضه شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.