اعراب و یک قرن فاصله با «تمدن» امروزی
مصیبتی که این روزها به دلیل گسترش پدیده افراطگرایی در جوامع عربی با آن مواجه هستیم، شاید به لحاظ نظری امری منطقی باشد -هرچند این پدیده به اوج خشونت و وحشیگریاش رسیده- اما وقتی به عمق تاریخ مینگریم و بهویژه دوران رشد تفکر دینی مسیحی را که با اتمام قرن نوزدهم و شروع قرن بیستم به حاشیه رانده شد، مطالعه میکنیم، میبینیم چندان هم تعجبآور نیست. حال با فاصله یک قرن چنین پدیدهای در جوامع ما خود را نشان میدهد؛ ازهمینرو میشود گفت بین اعراب و غرب دستکم یک قرن تمدن فاصله است. پدیده افراطگرایی موجود در جوامع اسلامی و عربی همان پدیدهای است که غرب در قرن شانزدهم آن را تجربه میکرد؛ یعنی زمانی که افکار روشنگری درهای کلیسا را بهعنوان قدرت دینی فراگیر و مسلط کوبید و نویدبخش افکار تازهای شد. حال کسی که تاریخ گروه تروریستی «داعش» را بخواند، گویی همان تاریخ «پاپها و خاخام»های آن دوران را میخواند. برای مثال اینکه گفته شود «دموکراسی کفر است» یا «سکولارها کافر هستند» یا این شکل از حکومت و فلان شکل از اندیشیدن بدعتی آشکار و خروج از حدود است، همان مواضعی است که کلیسا در گذشته آنها را بر زبان میراند. بیهوده نیست که برخی دوران پاپ «پیوس دهم» (1907- 1914) را دوران «استالینیستی واتیکان» توصیف میکنند؛ زیرا در آن دوران جهان شاهد حجم بزرگی از افراطگرایی دینی بود. هرکس آموزشهای مربوط به او و بهویژه دیدگاههایش را نسبت به نظامهای دموکراتیک، ارزشهای برابر بین مرد و زن یا آزادی و عدالت خوانده باشد به یاد حرفهای «ابوبکر البغدادی»، رهبر گروه خودخوانده داعش میافتد. اگر مقایسه اینها درست باشد، میتوان گفت واتیکان تا پایان قرن نوزدهم و ابتدای قرن بیستم در واقع همان نقش «داعش اروپا» را بازی میکرد. اینکه کسانی امروزه تفکراتی افراطی و خارج از روند تاریخ و منطق دارند، به این دلیل است که آنان قادر به همراهی با عصر خودشان نیستند و هیچ راهکاری را برای تطبیق خود با این شرایط پیدا نمیکنند. حال هرچه بر این تفکر فشار آورده شود واکنشهای خشنتر و خونینتری را به همراه خواهد داشت، اما در نهایت اینگونه تفکرات ناچار به انتخاب یکی از این دو راهکار خواهند بود؛ یا تغییرات اجتماعی و سیاسی و فکری را مانند سایر ملتهایی که وارد روند تکامل شدند بپذیرند یا در همان تفکر خود مانده و منزوی شده و در نهایت از گردونه ملتها خارج شوند. با وجود همه خرابیها و ویرانیها و با وجود همه مصیبتهای اجتماعی، اقتصادی و بشری که ما شاهد آن هستیم، باید گفت این نزاعی ناگزیر است و حتی در بطن آن نشانههای مثبتی به چشم میخورد. نشانه تغییراتی عمیق که ناگزیر امروزه به جوامع ما نیز رسیده است؛ البته با تأخیر یک قرن! این لحظات سرنوشتسازی است که ملتهای عرب باید هزینه آن را بپردازند؛ هزینهای ناگزیر که هیچ راه فراری از آن وجود ندارد. روشن است که نیروهای پیشتاز و اندیشمند در جوامع عربی بیشترین بار مسئولیت مقابله با تفکرات «داعشی» کنونی را برعهده دارند. اینها همه از همان تفکرات کلیسایی گذشته کپیبرداری شده است. نخبگان جوامع عربی، باید با قدرتهای سیاسی مستبدی که با زور جلوی وزیدن هرگونه نسیم تغییر را میگیرند، مقابله کنند. آنها باید رهبری یک انقلاب فکری و معرفتشناسانه را برعهده بگیرند تا بتوانند با این تفکرات افراطگرایی تسویهحساب کنند. آنها باید به دین روحی امروزی بدمند تا به عنصری تعیینکننده برای ایجاد همبستگی و وحدت تبدیل شود. باید به یاد داشت که ارزشهایی مانند آزادی، عدالت و برابری همه ارزشهایی اصیل و اسلامی است که در متن دین ما وجود دارد. مبارزه برای احیای این ارزشها و گسترش آنها و تحکیمشان در جوامع عربی، به معنای خروج از تعالیم دین اسلام نیست، بلکه به معنای خروجی مطلوب و پسندیده از همان تفکرات افراطی است. تفکراتی که هنوز به بازارهای کنیزان و غلامان میاندیشد و هرچه را جز آن، کفر و حرام میداند. نظیر گروه «بوکوحرام» که اساسا همین نام را بر آن گذاشتهاند؛ زیرا با هرگونه آموزشهای امروزی مخالف بوده و آنها را حرام میداند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.