ایجاد جنبشهای تعاونی
جواد لگزیان
کتاب «اقتصاد را تسخیر کنید» حاصل گفتوگوی ریچارد ولف، استاد اقتصاد دانشگاههای آمریکا، با دیوید بارسامیان، خبرنگار فعال، است که از مشکلات اقتصاد امروز در سطح جهانی و اهمیت جنبش تسخیر والاستریت میگوید. ولف در بحثی هوشمندانه با نشاندادن بحرانهای پیاپی نظام سرمایهداری و وجود نهایت فقر و ثروت در جوامع انسانی درباره مفهوم طبقه متوسط میگوید: «اقتصاد ایالات متحده پر است از نشانههایی دال بر اینکه طبقه متوسط از این جامعه رخت بربسته است. اقتصادی که در حال تجزیه است به «داراها» و «ندارها». خشم از دولت، خشم از مالیاتها و خشم از وضعیت باید دستکم با ارتقای آگاهی همراه شود، نه با بزرگکردن و توهم فراگیری طبقه متوسط و ستایش سرمایهداری. حقیقت این است که از سیسال پیش، جنگی طبقاتی آغاز شده که بازندهاش جمع روزافزونی از جامعه آمریکاست». ولف اما چاره کار اوضاع نابسامان اقتصادی را در دموکراسی اقتصادی و بازسازماندهی محیط کار میبیند: «حتی مهمتر از برنامه اشتغال، نیاز به دموکراتیزهکردن بنگاههای ماست. باید بر نظامی اقتصادی که در آن، همه بنگاههای تأمینکننده کالاها و خدمات مورد نیاز جامعه غیردموکراتیک سازماندهی میشوند نقطه پایان گذاشت. اکثریت بزرگ مردم روزهای دوشنبه تا جمعه از 9 صبح تا 5 بعدازظهر سر کار حاضر میشوند و برای کار با تجهیزات کارفرما، نیروی فکری و عضلانیشان را برای تولید محصولی (کالا یا خدمات) به کار میگیرند. اینها در پایان روز با مغز و بدنشان روانه خانه میشوند اما آنچه را تولید کردهاند، همان چیزی است که کارفرما برمیدارد، میفروشد و تا جای ممکن از آن پول به جیب میزند. در این ساختار، چه کسی همه تصمیمات را میگیرد؟ جمع اندکی از افراد. در اکثر شرکتهای آمریکایی، این جمع، هیئتمدیره نام گرفته؛ یعنی پانزده تا بیست نفر که تصمیم میگیرند چه تولید شود، چگونه تولید شود، کجا تولید شود و هیأتمدیره با سود چه کند. اما چه کسی آنها را انتخاب میکند؟ سهامداران عمده؛ یعنی جمع اندک دیگری مرکب از پانزده تا بیست نفر. همه تصمیمات را آنها میگیرند. اکثریت بزرگ زحمتکشان هیچ تصمیمی نمیگیرند. تصمیم شرکتی مبنیبر تعطیلی در اینجا و نقلمکان به جایی دیگر به این معناست که جمع اندک هیئتمدیره و سهامداران عمده تصمیم گرفتهاند که کارخانه را مثلا از اوهایو به کانتون منتقل کنند. بهاینترتیب، همه کسانی که در اوهایو مشغول به کار بودند کارشان را از دست میدهند. ما گذاشتهایم نظام سرمایهداری بر دموکراسی غالب شود. اکثریت مردمی که ناچارند با پیامدهای تصمیمی سر کنند باید در آن تصمیمگیری مشارکت داشته باشند». در نظر ولف این ریشه همه مشکلات ماست. در اینجاست که به عقیده ولف همهچیز با دموکراسی اقتصادی و مشارکت زحمتکشان میتوانست متفاوت باشد: «فرض کنید دوشنبه تا پنجشنبه سر کار میآیید، و به روال همیشگی کار میکنید. اما جمعه که سر کار میآیید، به روال معمول کار نکنید. تمام روز را در گردهماییهایی با بقیه زحمتکشان بنشینید و با یکدیگر به شکل دموکراتیک به تصمیمگیریها بپردازید. تصمیم بگیرید چه و چگونه تولید کنید، کجا تولید کنید و با سود ناشی از این فعالیت چه کنید. اگر این بخشی از دموکراسی ما میبود خیلی از چیزها در سیسال گذشته بسیار متفاوت میبودند. نخست اینکه در دهه 1970، دستمزد زحمتکشان به روال گذشته افزایش مییافت و زحمتکشان با یکدیگر تصمیم میگرفتند سطح زندگیشان را ارتقا دهند. در نتیجه از جنون وامگیری و بدهی مهارنشدنی کارتهای اعتباری دههامیلیوننفر میشد پیشگیری کرد. دوم اینکه آیا این زحمتکشان حاضر میشدند با جابهجایی تولید به کشوری دیگر، زیرآب مشاغل خودشان را بزنند؟ بسیار نامحتمل است. این زحمتکشان آیا فناوریهای خطرناک، فناوریهای آلاینده زیستبوم را برای تولید به کار میگرفتند؟ فکر نمیکنم، زیرا خودشان، فرزندانشان، دوستانشان و همسایگانشان همگی دوروبر محل تولید بهسر میبرند. برخلاف هیاتمدیره که فرسنگها دور از آنجا زندگی میکنند و ممکن است فناوریهای آلاینده زیستبوم را در تولید به کار بگیرند و سوابق نشان داده که بسیار مایل به این کارند. زحمتکشان چنین نمیکنند و نمیخواهند سلامتی خود و خانوادههایشان را به مخاطره افکنند، حتی اگر سود بیشتری از این بابت عاید شرکت شود. آیا زحمتکشان حاضر میشدند سود ناشی از فعالیتشان را صرف سوداگری در مشتقههای ریسکی کنند؟ تردید دارم. آیا آنها اجازه میدادند سود بیشتری که در دورههای رونق کسب کردهاند صرف حقوقهای نجومی برخی مدیران شود، درحالیکه بقیه مردم چیز بیشتری گیرشان نمیآید؟ همه میدانیم که پاسخ چیست. بهراستی اگر برای سازماندهی بنگاههایمان شیوه متفاوتی پیش گرفته بودیم، تمام اجزای تاریخ اقتصاد ما در سیسال گذشته به طور ریشهای متفاوت میبود، آن هم در جهاتی بسیار مورد ترجیح زحمتکشان، یعنی اکثریت بسیار بزرگ جامعه، نه شیوه امروزی از بالا به پایین، غیردموکراتیک، سلسلهمراتبی و دیوانسالارانه مورد ترجیح سرمایهداری برای اداره بنگاهها، بلکه شیوهای بسیار همیارانهتر، جمعیتر و جماعتمحورتر که در بطن خود دموکراتیک است. ایجاد جنبشهای تعاونی در این راستا نیز خبر خوش این کتابند: «امروز، جنبش تعاونی ایالات متحده از انجمن آریزمندی (در خلیج سانفرانسیسکو) تا تعاونی خدمات نظافتی ویدا وردی (در ماساچوست) تا کافه اشتراکی بلک استار (در آستین، تگزاس) گسترده است، که از آن میان فقط چند نمونه ذکر شد. بزرگترین مجتمع تعاونیهای کارگرمالک در ایالات متحده مدل تعاونی اِوِرگرین (یا مدل کلیولند) است که مشتمل بر تعاونی لباسشویی اورگرین، تعاونی انرژی خورشیدی اوهایو و کشتگران گرین سیتی است. این تعاونیها دارای ویژگیهای زیر هستند: الف) مالکیت مشترک و دموکراسی در محیط کار؛ ب) تعهد زیستمحیطی درخصوص تولید کالاها و خدمات معطوف به مانایی زیستبوم و ایجاد مشاغل سبز؛ ج) انواع جدیدی از برنامهریزی اقتصادی محلهمحور با مشارکت نهادهای پشتیبان (مثل دانشگاهها و بیمارستانهای غیرانتفاعی)، بنیادهای محلهای، صندوقهای توسعه، بانکهای دولتی یا بانکهای کارمند مالک و نظایر آن. چنین تعاونیهایی مفاهیمی نوین و انواعی جدید از توسعه اقتصادی را میآفرینند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.