|

آیا برگزاری دادگاه می تواند متضمن مفهوم عدالت در افکار عمومی باشد؟

سعید برآبادی : دادگاه‌های فراوانی در حال برگزاری است؛ دادگاه‌هایی برای مجرمان اقتصادی، سیاسی و... . متهمان بسیاری هم هستند که در صف انتظارند یا به هر دلیل، جامعه خواستار روشن‌شدن تکلیف آنها از طریق قانون است. اما سؤالی که این روزها در شبکه‌های اجتماعی مطرح می‌شود این است که آیا می‌توان گفت، برگزاری دادگاه، به اذهان عمومی مردم این امکان را می‌دهد که اجرای مفهوم عدالت را بیشتر در جامعه احساس کنند؟

عباس عبدی تحلیلگر و فعال سیاسی برای پاسخ به این سؤال ابتدا باید بدانیم مفهوم عدالت چیست و آیا اجرای قانون می‌تواند متضمن عدالت مطابق باور عمومی باشد یا خیر؟ آیا برگزاری دادگاه به‌ عنوان بخش مهمی از اجرای قانون، منطبق با قانون و منصفانه خواهد بود؟ یا در مفهومی کلی‌تر، قانون از اساس مطابق قواعد عادلانه تدوین شده یا نه؟ با وجود دو شرط، رسیدگی دادگاه منجر به تحقق عدالت خواهد شد: اول اینکه قانون عادلانه و دوم اینکه رسیدگی دادگاه منصفانه باشد؛ بنابراین اگر دادگاه عادلانه برگزار شود، اما براساس قانونی نادرست باشد، یا قانون عادلانه ولی دادگاه غیرمنصفانه باشد، در این دو حالت نمی‌توان از افکار و اذهان عمومی این توقع را داشت که برگزاری دادگاه در هر دو شرایط یادشده را محقق‌کننده عدالت بدانند. اما شاید راهکار اساسی که دراین‌میان به نظر می‌رسد، توجه به کارکرد جنبی دادگاه است؛ دادگاه جایی است برای حمله علیه متهم و دفاع او از خودش. در بسیاری از کشورهای دنیا، برگزاری دادگاه‌های علنی، کمک کرده است به درک درست‌تر از مفهوم عدالت و رسیدگی منصفانه‌تر و طبعا، احساس رضایت عمومی در موضوع اجرای عدالت. به‌هرحال دادگاه علنی، یک دیدگاه پیشرو در جهان است و این امکان را به مردم می‌دهد که خودشان قضاوت‌کننده اصلی باشند و در چنین حالتی به نظر می‌رسد می‌توان برگزاری دادگاه علنی را تأمین‌کننده بخشی از مفهوم عدالت در اذهان عمومی دانست.

نعمت احمدی حقوق‌دان در گام اول می‌توان درباره متهمان هر حوزه‌ای، اقدامات پیشگیرانه انجام داد، اقداماتی نظیر بازداشت، ممنوعیت خروج از کشور و... اما این ممنوعیت‌ها نمی‌توانند ادامه‌دار باشند و باید روزی به آنها این اجازه را بدهیم که در دادگاهی حرف‌های خود را بزنند. ادامه محدودیت‌ها برای متهمان می‌تواند جایگاه آنها را از متهم به مظلوم تغییر دهد و در ذهن اذهان عمومی، شمایل دیگری بیابد؛ بنابراین در چارچوب قانون اساسی، برخورد با متهمان از مجرای دادگاه تعیین شده تا او و جامعه بدانند چطور اتهامات به جرائم تبدیل و مجازات جرائم تعیین می‌شود. اما اگر متهمی نداند اتهامش چیست، هم‌زمان جامعه هم در یک انتظار به سر می‌برد و به همین خاطر است که برگزاری دادگاه می‌تواند چشم و گوش جامعه را درباره اعمال مجازات‌های قانونی هر جرمی باز کند. برگزاری دادگاه در ساده‌ترین حالت خود می‌تواند این پیام را برای جامعه داشته باشد که هیچ فردی در قانون از حاشیه امن برخوردار نیست و اگر در معرض اتهامی قرار بگیرد که در دادگاه به اثبات برسد، باید مجازات پیش‌بینی‌شده در قانون را تحمل کند.

عبدالله ناصری عضو بنیاد باران برگزاری یک دادگاه عادلانه به اذهان عمومی کمک می کند که قضاوتی که از مجرای قانون مطرح شده را مورد ارزیابی قرار دهند اما اینکه جامعه ما براساس دریافت و درکی که از قانون و مفهوم عدالت دارد تا چه میزان می‌تواند برگزاری دادگاه را اجرای عدالت بداند، بحث دیگری است. به طور کلی در دنیا متداول است که وقتی کوچک‌ترین مدعی‌ای برای موضوعی خاص در میان باشد، قرارگرفتن روند بررسی در اختیار قوه قضائیه و برگزاری دادگاه راه‌حلی اصولی است؛ این دادگاه‌ها براساس نوع اتهام و حوزه اتهام متفاوت خواهند بود؛ مثلا در دادگاه متهمان اقتصادی، هیأت منصفه و کارشناسان اقتصادی حضور پیدا می‌کنند یا در دادگاه‌های سیاسی که به صورت علنی برگزار می‌شوند، نقش هیأت منصفه نقش پررنگی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.